Στην αρχαία Κρήτη κυριαρχούσαν τα ταυροκαθάψια. Στη σύγχρονη Ισπανία κυριαρχούν οι ταυρομαχίες.
Τότε, ο αθλητής περίμενε την επίθεση του ταύρου (σώου και απόλυτα υγιούς), προκειμένου να πραγματοποιήσει ένα ριψοκίνδυνο άλμα, ελπίζοντας να βρεθεί (σώος και αρτιμελής κι αυτός) πίσω από την ουρά του ζώου. Τώρα, ο ταυρομάχος προκαλεί την επίθεση του (τρομοκρατημένου, τραυματισμένου και κατάκοπου) ταύρου, προκειμένου να τον διατρυπήσει με το ξίφος του και να εξέλθει νικητής (με οιονεί βεβαιότητα επιτυχίας). Έτσι φαίνονται εκ πρώτης όψεως τα πράγματα. Είναι, όμως, πράγματι έτσι;

Από την πρώτη φορά που παρακολούθησα ταυρομαχία -έχουν πια περάσει αρκετά χρόνια από τότε- μέχρι σήμερα, υπήρξα δέκτης απόψεων που είτε καταδίκαζαν την ισπανική συνήθεια είτε την υπερασπίζονταν. Θα ‘ταν άδικο να ισχυριστώ ότι, αριθμητικά, οι μεν ισοδυναμούσαν με τις δε. Αλλά θα ‘ταν εξίσου άδικο να μην παραδεχτώ ότι κατήγοροι και συνήγοροι έδειχναν τον ίδιο ζήλο κατά τη διατύπωση των επιχειρημάτων τους.
Πρόκειται για κατεξοχήν βάρβαρο έθιμο, ακούγεται βαριά η κατηγορία. Το δύστυχο ζώο βρίσκεται ξαφνικά σε άγνωστο χώρο, με εκτυφλωτικό φως, ενώ μέχρι εκείνη τη στιγμή επικρατούσε γύρω του απόλυτο σκοτάδι, φτάνει στα αυτιά του το θορυβώδες παραλήρημα του πλήθους (σε συνδυασμό με αυτή την εκνευριστική κλαγγή των χάλκινων πνευστών που ανεβάζουν τον πυρετό των θεατών) και κοιτάζει γύρω του με έκδηλη απορία. Η απορία μετατρέπεται σε αγωνία, μόλις εμφανίζονται οι βοηθοί ταυρομάχοι που το προκαλούν με τις ροζέ μπέρτες τους, που το τραυματίζουν με τις μυτερές μπαντερίλιες, οι οποίες μένουν καρφωμένες επάνω του, και το καταδιώκουν μέχρι την ώρα της εμφάνισης ενός αλόγου (με κλειστά μάτια και αδιαπέραστη πανοπλία για την ασφάλειά του αυτό), ο αναβάτης του οποίου το τρυπάει αλύπητα και επίμονα με το κοντάρι του. Οπότε φτάνει η ώρα του ταυρομάχου. Με μπέρτα κόκκινη πλέον, όπως το αίμα του ταύρου που κυλάει στο ιδρωμένο δέρμα του, προκαλεί το εξουθενωμένο ζώο που αγκομαχάει λαχανιάζοντας, το εξαναγκάζει σε επιθέσεις απελπισίας και, τελικά, το τραυματίζει σχεδόν θανάσιμα. Ο αρχικά υπερήφανος ταύρος χάνει την ισορροπία του, αναπνέει με δυσκολία και δέχεται την χαριστική μαχαιριά (μερικές φορές όχι μόνο μία). Το πλήθος ζητωκραυγάζει, ο ταυρομάχος θριαμβεύει και οι δημοσιογράφοι ετοιμάζουν την κριτική για τις εφημερίδες της επόμενης μέρας.

Πρόκειται κυριολεκτικά για την εξέλιξη ενός δράματος, διατείνεται η αντίθετη γνώμη. Δράματος με περισσότερες και λεπτότερες προεκτάσεις. Η μάχη που εκτυλίσσεται στην αρένα είναι μάχη ανάμεσα στη σωματική ρώμη, από τη μια πλευρά, και τη διανοητική ευστροφία, από την άλλη. Ανάμεσα στο ζωώδες ένστικτο και το ανθρώπινο πνεύμα. Και πρέπει να καταστεί σαφές ότι η έκβαση της μάχης δεν είναι διόλου δεδομένη: αν και ο θάνατος του ταύρου αποτελεί το συνήθως συμβαίνον, ο -ενίοτε, θανάσιμος- τραυματισμός του ταυρομάχου δεν μπορεί να αποκλειστεί. Όσον αφορά την ανισότητα των «μονομάχων», λόγω της δήθεν εξουθένωσης του ζώου από τη βασανιστική πορεία του μέσα στην αρένα, παρατηρείται ότι η κριτική που διατυπώνεται βασίζεται σε… ανθρώπινα δεδομένα: πώς κρίνεται αν ο ταύρος νιώθει να βασανίζεται, όπως θα το ένιωθε ένας άνθρωπος; Με ποια βάση κρίνεται η ψυχολογική κατάσταση ενός ζώου; Το οποίο, ειρήσθω εν παρόδω, έχει ζήσει μέχρι εκείνη τη στιγμή μια ζωή «χαρισάμενη», τρεφόμενο με τις καλύτερες τροφές και τρέχοντας ελεύθερο στα λιβάδια; Εξάλλου, η αγωνία που αισθάνεται ο ταύρος, αντιμετωπίζοντας τον επικείμενο κίνδυνο, βρίσκει το αντίστοιχό της στην αγωνία του ταυρομάχου, όχι μόνο για τη δεξιοτεχνία που θα επιδείξει κατά τις κινήσεις του, αλλά για την ίδια την επιτυχία του, για την ασφαλή έξοδό του από την αρένα. Αρκεί να προσέξει κανείς τον τρόπο που παρατηρεί τις αντιδράσεις του ταύρου-αντιπάλου του, πριν τον αντιμετωπίσει κατάματα. Επομένως, αξίζει να δοθεί η δέουσα προσοχή, παράλληλα με τις επιφανειακές ζητωκραυγές του πλήθους, στη βαθύτερη σημασία του αγώνα αυτού, που αποκαλείται ταυρομαχία.

Επιχειρήματα υπέρ και κατά, τα οποία παρατίθενται σε επιφανειακή μεν προσέγγιση (χωρίς αναζήτηση κοινωνικών ή οικονομικών αιτίων), αλλά με όσο γίνεται μεγαλύτερη αντικειμενικότητα και, πάντως, χωρίς η παράθεσή τους να είναι εξαντλητική. Ούτε καν αναλυτική. Αναφέρονται, απλώς, για να δοθεί το έναυσμα για τις σκέψεις που ακολουθούν. Και που γεννήθηκαν ξανά πρόσφατα, καθώς ξαναβρέθηκα στη Μαδρίτη.
Ένα βράδυ στο ξενοδοχείο, κάνοντας το καθιερωμένο ζάπινγκ, έπεσα σε τηλεοπτική αναμετάδοση ταυρομαχίας. Σε μαγνητοσκοπημένη μετάδοση, με το απαραίτητο ριπλέι και τα αναπόφευκτα ζουμ. (Ζητώ συγνώμη για τους, εξίσου αναπόφευκτους, ξενόφερτους όρους.)
Και πρόσεξα ιδιαίτερα την οπτική επαφή των ταυρομάχων με τα ζώα που αντιμετώπιζαν. Πρόσεξα με πόση επιμέλεια -ας επιτραπεί η έκφραση- εξέταζαν τους ταύρους, καθ’ όλη τη διάρκεια των προκαταρκτικών σταδίων. Σαν να ήθελαν να τους «ψυχολογήσουν», να καταγράψουν τις διαθέσεις τους. Διαθέσεις επιθετικές ή αμυντικές, διαθέσεις άγριες ή ευγενείς απέναντι στον πρωτόγνωρο εχθρό. Πρόσεξα, ακόμη, με πόση διεισδυτικότητα κατεύθυναν το βλέμμα στα μάτια των ταύρων, κατά τη διάρκεια της προσωπικής μάχης τους. Σαν να ήθελαν να διαγνώσουν τον βαθμό επικινδυνότητας. Να δουν σε ποιο στάδιο κινδύνου έχει φτάσει η ταυρική ορμή που, ενώ στην αρχή έδειχνε ανεξέλεγκτη και σχεδόν παιχνιδιάρικη, τώρα έμοιαζε απόλυτα ελεγχόμενη και ξεκάθαρα απειλητική: περιορισμένες σε έκταση και διάρκεια επιθέσεις, αλλά με σαφή στόχο να πλήξουν καίρια τον «κόκκινο» εχθρό.
Σκέφτηκα, βέβαια, ότι η μάχη που παρακολουθούσα δεν ήταν καθαρή. Γιατί, ενώ ο ταύρος δεν σημάδευε τον ταυρομάχο παρά το πανί που αυτός τού έσειε, προκαλώντας τον με τις προκλητικές παραινέσεις του, ο τελευταίος σκόπευε τον ίδιο τον ταύρο. Το ζώο ήθελε να τρυπήσει την άψυχη μπέρτα, ο άνθρωπος επιδίωκε να τρυπήσει τον έμψυχο ταύρο. Διατρέχοντας, ωστόσο, ανά πάσα στιγμή τον κίνδυνο να κινηθεί ελάχιστα προς το πλάι η κεφαλή με τα κέρατα και… Ειλικρινά, αισθάνθηκα πως το διακύβευμα δεν ήταν αμελητέο!
Έτσι, αποφάσισα να επισκεφτώ ξανά την Plaza de Toros. Ομολογώ ότι το έκανα με βήματα συρτά, διστακτικά. Μα κάτι μ’ έσπρωχνε προς τα εκεί. Έριξα μια ματιά στον τουριστικό οδηγό της ισπανικής πρωτεύουσας, σημάδεψα την τοποθεσία και πήγα. Εμπρός μου εμφανίστηκε ένα επιβλητικό κυκλικό κτήριο, σε στιλ «νεομαυριτανικό» όπως το χαρακτηρίζει ο οδηγός, σε χρώμα σκούρας άμμου, με θύρες και παράθυρα διαφόρων σχημάτων και μεγεθών. Είκοσι πέντε χιλιάδων θεατών είναι η χωρητικότητά του, λειτουργεί από το 1935, η σεζόν του αρχίζει στα μέσα Μαρτίου μέχρι τον Οκτώβριο και παρουσιάζει θέαμα κάθε Κυριακή και επίσημη αργία. Εκτός από την περίοδο του εορτασμού του Αγίου Ισιδώρου (μέσα Μαΐου-μέσα Ιουνίου), οπότε οι ταυρομαχίες στη Μαδρίτη διεξάγονται καθημερινά!
Η ατμόσφαιρα, γύρω απ’ την αρένα και μέσα σ’ αυτή, είναι αναντίρρητα αξιοπρόσεκτη. Επικρατεί ένας εναγώνιος ενθουσιασμός, μια συναρπαστική αναμονή. Και δεν αναφέρομαι καθόλου στις προσπάθειες εύρεσης εισιτηρίων ή στην αγχώδη ροή εισόδου των θεατών στην αρένα. Μήτε στον σχεδόν νευρικό ρυθμό, με τον οποίο ανεμίζουν τις βεντάλιες τους οι κυρίες και δεσποινίδες. Αναφέρομαι στην αγωνία που δύσκολα κρύβεται από το βλέμμα τους, στις αλλεπάλληλες ερωτήσεις που απευθύνουν τα χείλη τους σχετικά με την κατάσταση του ενός ή του άλλου ταυρομάχου ή σχετικά με το εκτροφείο, το βάρος και την ηλικία των ταύρων. Αναφέρομαι στην έκδηλη ανησυχία τους ως προς την τεχνική κατάρτιση και τη σωματική φόρμα των ταυρομάχων και ως προς τη συμπεριφορά που θα επιδείξουν κατά τον αγώνα οι ταύροι: άραγε θα αγωνιστούν με την αρμόζουσα «ευγένεια» (“noblessa” είναι ο όρος που χρησιμοποιείται) ή θα φανούν φοβισμένοι και δειλοί;
Πρόκειται για έναν εναγώνιο ενθουσιασμό, ο οποίος μετατρέπεται σε αλαλαγμούς επιδοκιμασίας και σε φρενιτιώδη χειροκροτήματα, όταν τα πάντα εξελίσσονται όπως πρέπει, και σε μορφασμούς ενόχλησης και επιφωνήματα απόρριψης προς τον ταυρομάχο ή τον ταύρο, όταν αυτοί δεν ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις του ρόλου τους!

Οφείλω να διευκρινίσω ότι, κατά το μεγαλύτερο μέρος της διαδικασίας, παρακολουθούσα τις αντιδράσεις του κοινού, έχοντας αποστρέψει τα μάτια από τα τεκταινόμενα στην αρένα. Οι τηλεοπτικές εικόνες που είχαν προηγηθεί μού αρκούσαν. Αυτό που κινούσε την περιέργεια και το ενδιαφέρον μου ήσαν οι θεατές: γυναίκες και άντρες, νέοι και πρεσβύτεροι. Και το θέαμα που είδα με οδήγησε σε ένα αιρετικό συμπέρασμα ή, σωστότερα, στη διατύπωση μιας αμήχανης απορίας: έχουμε τάχα το δικαίωμα να καταδικάσουμε έναν ολάκερο λαό και την παράδοσή του (και, μαζί με τους Ισπανούς, και αρκετούς λαούς της Λατινικής Αμερικής, καθώς και τμήμα των κατοίκων της νότιας Γαλλίας που μετέχουν σ’ αυτό το είδος δράματος) μόνο με βάση την ορθότατη στάση μας κατά του βασανισμού των ζώων; Όταν δεν συζητούμε ιδιαίτερα το κυνήγι της αλεπούς στην Αγγλία; Όταν παραβλέπουμε τις συνθήκες διαβίωσης και σφαγής των διαφόρων μελών του ζωικού βασιλείου που κοσμούν τα γεύματά μας; Όταν αφήνουμε ασχολίαστα τα γρονθοκοπήματα που ανταλλάσσουν οι αθλητές του ολυμπιακού αθλήματος της πυγμαχίας;
Δεν βρίσκω εύκολη τη λύση της απορίας αυτής. Και, χωρίς επ’ ουδενί λόγω να επιθυμώ να δικαιολογήσω τις ταυρομαχίες ούτε, πολύ λιγότερο να τις αποδεχθώ και να τις επιδοκιμάσω, τολμώ να ψελλίσω το ερώτημα: είναι ο υπόλοιπος κόσμος αναμάρτητος ώστε να νομιμοποιείται να επικαλεστεί το «πρώτος τον λίθον βαλέτω»; Και πώς ξεχνιέται το «μη κρίνετε ίνα μη κριθείτε»;

ΧΧΧΧΧ