Η Γενεύη σεμνύνεται ως η πόλη των διεθνών οργανισμών και της ειρήνης. Τα Ηνωμένα Έθνη, παγκόσμιο σύμβολο ειρηνευτικών διαδικασιών (έστω και αν διατυπώνονται αντιρρήσεις ως προς την αποτελεσματικότητά τους) εκεί διατηρούν την ευρωπαϊκή έδρα τους. Εκεί διεξάγονται συχνά συνομιλίες με στόχο τη διευθέτηση των διαφορών μεταξύ εμπολέμων κρατών. Εκεί οι «μεγάλες δυνάμεις» ρυθμίζουν τις τύχες των «μικρών» ή, κατά ορθότερη ενδεχομένως διατύπωση, τους επιβάλλουν τις απόψεις τους.
Εν πάση περιπτώσει, η μεγαλούπολη αυτή της γαλλόφωνης Ελβετίας προσφέρει σήμερα τη γαλήνη σε όποιον επισκέπτη την ποθεί. Δεν φαίνεται άρα δύσκολο να φανταστεί κάποιος ότι αντίστοιχη θα πρέπει να ήταν η εικόνα της κατά τον 18ο αιώνα, όταν την επισκέφθηκε ο Βολταίρος, αναζητώντας τόπο ηρεμίας, ανοχής και ανεξιθρησκείας. Η επίσημη, καθολική Γαλλία είχε ήδη καταδικάσει τις Φιλοσοφικές Επιστολές του και του είχε σαφώς διαμηνυθεί ότι η παρουσία του στο έδαφός της δεν ήταν επιθυμητή. Γρήγορα, ωστόσο, και η Γενεύη τον απόδιωξε, καθώς το ιερατείο της δεν άφηνε περιθώρια έκφρασης γνώμης αντίθετης προς τη δική του. Οπότε, ο φιλόσοφος ταξίδεψε λίγο δυτικότερα και βρήκε ένα φτωχικό χωριουδάκι ανάμεσα στην Ελβετία και τη Γαλλία, κάτι σαν σε ενδιάμεση, απόλεμη ζώνη. Κι αγόρασε έναν παλιό πύργο, με ιστορία και παρελθόν, αλλά τότε χωρίς παρόν: τα χρόνια είχαν αφήσει τα σημάδια τους και ο πύργος χρειαζόταν εργασίες ανακαίνισης για να κατοικηθεί. Αυτές ανέλαβε ο Βολταίρος.
Και δεν ανόρθωσε μόνο τον πύργο. Ανόρθωσε ολόκληρο το χωριό και την οικονομία του. Οι εκατόν πενήντα κάτοικοί του σχεδόν δεκαπλασιάστηκαν και το εξαθλιωμένο χωριουδάκι εξελίχθηκε ταχύτατα σε κωμόπολη με ανθηρό εμπόριο και παραγωγική χειροτεχνία. Ο Βολταίρος έγινε εκ των πραγμάτων ο άρχοντας του Ferney, o «πατριάρχης» του όπως χαρακτηριστικά επικράτησε να ονομάζεται. Σε μια πρώτη φάση, κι αφού εξασφάλισε τη βιωσιμότητα του πύργου και του κτήματος που τον περιέβαλλε, προσκάλεσε κυνηγημένους από τη Γενεύη για τις θρησκευτικές πεποιθήσεις τους ουγενότους, διαπίστωσε πως επρόκειτο για ικανούς τεχνίτες με μικρές οικονομικές απαιτήσεις και τους κατηύθυνε στην ωρολογοποιία. Από ένα εργαστήρι στα 1770, έφτασαν τα εξακόσια το 1773. Κι εκείνος μεριμνούσε ο ίδιος τόσο για τον χαμηλότοκο δανεισμό τους όσο και για τη διάθεση των προϊόντων τους ανά την Ευρώπη, κάνοντας χρήση των πολλών και υψηλών γνωριμιών του. Ανάλογη επιτυχία γνώρισαν με τη βοήθειά του η σηροτροφία, η μεταξουργία και η κατασκευή οικοδομών. Οι δε κάτοικοι του Ferney αναγνώρισαν έντιμα ότι όφειλαν την ευημερία τους στην αφιλόκερδη φιλανθρωπία του.

Ο φιλόσοφος έζησε εκεί τα τελευταία είκοσι τέσσερα χρόνια της ζωής του, προσελκύοντας επισκέπτες και αναγορεύοντας την επίσκεψη στο χωριό σε «ιεροτελεστία ενθρόνισης της κοσμικής και πνευματικής ελίτ της Ευρώπης ολάκερης». Και μπορεί να μην τον άφησε η μοίρα να πεθάνει, όπως το είχε θελήσει, στο Ferney αλλά στο Παρίσι και να ταφεί στο Πάνθεον και όχι στον πύργο του, του χάρισε ωστόσο τη… μεταθανάτια χαρά, αφενός μεν να μετονομαστεί το χωριό σε Ferney-Voltaire αφετέρου δε να γίνει «κληροδότημα ελευθερίας» και να παραμείνει πόλος έλξης μέχρι τις μέρες μας.
«Κληροδότημα ελευθερίας» αφενός, διότι από εκεί κινούσε ο Βολταίρος γη και ουρανό προκειμένου να έχουν όλοι οι άνθρωποι τη δυνατότητα να επιλέγουν την πίστη τους και να ασκούν τη λατρεία της απρόσκοπτα. Ανάμεσα στα όχι λίγα παραδείγματα της ενεργού συμπαράστασής του στους κατατρεγμένους για τις δοξασίες τους, αρκεί εδώ να αναφερθεί η υπόθεση Jean Calas: του δυστυχισμένου πατέρα που δικάστηκε και καταδικάστηκε κακόβουλα κι άδικα σε θάνατο για τη δήθεν δολοφονία του τριτότοκου γιου του με κίνητρο τάχα το γεγονός ότι ο γιος είχε ασπαστεί τον καθολικισμό. Ο φιλόσοφος διεξήγαγε μια έρευνα, η οποία άνετα θα τον κατέτασσε στους προπομπούς των σημερινών ανακριτικών μεθόδων, απηύθυνε περί τις πεντακόσιες επιστολές στις ηγετικές μορφές της εποχής και κατόρθωσε να πετύχει την αποκατάστασή του τρία χρόνια μετά την εκτέλεση της θανατικής εκκλησιαστικής ποινής.
Πόλος έλξης μέχρι τις μέρες μας αφετέρου, διότι είναι πολλοί αυτοί που απομακρύνονται από τα συνήθη τουριστικά μονοπάτια της εύκολης ιστορικής περιήγησης και ακολουθούν την ατραπό της επίσκεψης στο Ferney-Voltaire. Δεν είναι τόσο το περιδιάβασμα στους δρόμους της κωμόπολης αυτό το οποίο κυρίως ενδιαφέρει, αν και ίσως θα αρκούσε η διάχυτη ελευθεροφροσύνη για να δικαιολογήσει την επίσκεψη. Πολύ περισσότερο, πρόκειται για την ψυχική και πνευματική αγαλλίαση που αισθάνεσαι βαδίζοντας στο εσωτερικό και στην αυλή του πύργου, αναζητώντας τα πατήματα του μεγάλου διαφωτιστή.
Στην είσοδο, στέκουν αντικριστά τα αγάλματα του Βολταίρου και του Ρουσώ. Οι διαφωνίες τους, που άγγιξαν τα όρια της εχθρότητας, καθόλου δεν εμποδίζουν τη συνύπαρξη των δυο λαμπρών εκπροσώπων του Διαφωτισμού, με την ειρωνεία του ενός να αντιπαρατίθεται στη λιτότητα του άλλου.
Στον προθάλαμο, κυριαρχεί ο πίνακας που απεικονίζει την οικογένεια του Calas, καθώς αυτή αναμένει την ετυμηγορία μετά την αναψηλάφηση της δίκης βάσει του αιτήματος του Βολταίρου. Πρόκειται για ζωγραφική αναπαραγωγή της πρωτότυπης γκραβούρας, την οποία είχε κρεμάσει ο φιλόσοφος επάνω απ’ το προσκέφαλό του, εκεί όπου συνήθως βρίσκεται ο σταυρός του Χριστού ή το εικονοστάσι.
Ακολουθούν η τραπεζαρία και η βιβλιοθήκη, που ναι μεν  συνενώθηκαν αδέξια πριν από έναν αιώνα, αλλά δεν παύουν πάλι να καταδεικνύουν με τη γειτνίασή τους την αξία την οποία απέδιδε ο Βολταίρος στη μελέτη: το δείπνο έβρισκε τη φυσική του προέκταση στα βιβλία. Εκεί επέλεγε ο οικοδεσπότης έναν από τους εφτά χιλιάδες τόμους και διάβαζε εις επήκοον των επισκεπτών του «αποσπάσματα από σπάνιες εκδόσεις αναφορικά με τη θρησκεία, δηλαδή εναντίον της θρησκείας, μια συνήθεια που είχε μετατραπεί σε μανία»! Σήμερα, δυο προθήκες παρουσιάζουν τον κολοφώνα της δόξας του: τον θρίαμβό του στην Comédie Française το 1778 και τη μεταφορά της σορού του το 1791 στο Πάνθεον.
Πολυάριθμοι πίνακες κοσμούν τους τοίχους των επομένων αιθουσών, ιδίως δε του σαλονιού, με τις προσωπογραφίες των εστεμμένων του φίλων: του Φρειδερίκου Β’ της Πρωσίας και της Αικατερίνης της Μεγάλης. Αξίζει εδώ να μνημονευθεί η ερώτηση που λέγεται ότι έθετε ο Βολταίρος, δείχνοντας το πορτρέτο της: «τον γνωρίζετε αυτόν τον μεγάλο άνδρα;»
Το υπνοδωμάτιο του φιλοσόφου, εκτός από το γραφείο του και την γκραβούρα με την οικογένεια του Calas, περιλαμβάνει την προσωπογραφία που ο ίδιος εκτιμούσε περισσότερο γιατί εξέφραζε καλύτερα από οποιαδήποτε άλλη τον χαρακτήρα του. Το σπινθηροβόλο βλέμμα και η αυθάδεια του ύφους έχουν θαυμάσια αποτυπωθεί και μεταδίδουν ακόμη και σήμερα, συνδυαστικά, σαρκασμό και οξυδέρκεια.

Ο χώρος γύρω από τον καθαυτό πύργο είναι έτσι διαμορφωμένος, ώστε να αξιοποιείται η υπέροχη θέα στις Άλπεις και, ειδικότερα, στο Λευκό Όρος. Πανύψηλα δέντρα, χαριτωμένα αγαλματίδια, ένας αμπελώνας ο οποίος απλώνεται κάτω από τους εξώστες, σκιερά μονοπάτια, όλα συντελούν στην επίτευξη του επιθυμητού αποτελέσματος. Στη δημιουργία χώρου ηρεμίας και γαλήνης, κατάλληλου για περίσκεψη και αναζήτηση. Λογοτεχνική, φιλοσοφική, μεταφυσική.
Και, σε περίοπτη θέση, ο ναΐσκος που αναγέρθηκε εκ νέου, με τη φροντίδα του Βολταίρου, και… δυστυχώς γι’ αυτόν στο ίδιο σημείο του προϋπάρχοντος! Είχαν, πράγματι, με πρωτοβουλία του ξεκινήσει οι εργασίες κατεδάφισης του αρχικού ναού, για να είναι προοπτικά ανεμπόδιστη η θέα του πύργου του στους επισκέπτες, όταν ανέκυψαν δυο προβλήματα: η δυσχέρεια ανεύρεσης κατάλληλης θέσης για τον νέο ναό, συνοδευόμενη από την πίεση των εκκλησιαστικών αρχών να παραμείνει το status quo, προβλήματα που οδήγησαν στην αναθεώρηση των σχεδίων του φιλοσόφου. Εκείνος δεν έχασε, ωστόσο, την ευκαιρία να υπογραμμίσει την αντίθεσή του στην εκκλησία. Αυτός που, αναφερόμενος στην ύπαρξη ή μη Θεού, είχε θαρραλέα διακηρύξει ότι «κι αν δεν υπήρχε Θεός, θα έπρεπε να τον εφεύρουμε», είχε εξελιχθεί σε ορκισμένο εχθρό των επί της γης εκπροσώπων Του, καθώς επίσης και των εξωτερικών γνωρισμάτων πίστης.
Οπότε, αντέδρασε διττά. Αφενός, απομάκρυνε απ’ τον ναό το σύμβολο της σταύρωσης, «ιερόσυλα» τονίζοντας τη φράση «πάρτε μακριά από μένα ετούτη την αγχόνη»! Αφετέρου, φρόντισε να εντοιχιστεί στην πρόσοψη πλάκα με εγχάρακτες τις λέξεις «DEO EREXIT VOLTAIRE M.DCC.LXI», όπου τα γράμματα της λέξης «Θεός», προς δόξα του οποίου κτίστηκε ο ναός το έτος 1761, είναι εμφανώς μικρότερα από εκείνα της λέξης «Βολταίρος»! Ευτυχής, λοιπόν, διότι είχε συμβάλει στην ανέγερση ναού μοναδικού, αφιερωμένου στον ίδιο τον Θεό και όχι σε κάποιον άγιο, συμπλήρωσε την εκκλησιαστική του ασέβεια, λέγοντας πως προτιμάει «ναό αφιερωμένο στο αφεντικό παρά στους υπηρέτες»!
Φοβούμενος, μετά από όλα αυτά, τη μεταθανάτια καταδίκη να ταφεί σε κοινό τάφο μαζί με ηθοποιούς, φιλοσόφους και αιρετικούς, όλους αυτούς λογιζόμενους εχθρούς της εκκλησίας, έφτιαξε τον ατομικό του τάφο υπό μορφή μιας μικρής πυραμίδας εφαπτόμενης στον τοίχο του ναού. «Οι κακοήθεις θα ισχυρίζονται ότι δεν θα βρίσκομαι ούτε μέσα ούτε έξω!» πρόσθετε πικρόχολα. Η μοίρα, τελικά, έφερε τα πράγματα έτσι, ώστε να απαθανατιστεί το σώμα του στο Πάνθεον, αφού ο θάνατος τον συνάντησε κατά το μοναδικό ταξίδι που πραγματοποίησε στο Παρίσι.
Παραμένει, όμως, για πάντα στο αγαπημένο του χωριό το ειρωνικό κενοτάφιο και πάντα υπερίπταται εκεί, επισκέψιμο στον πύργο και γύρω απ’ αυτόν, το φωτισμένο και ειρηνικό πνεύμα του.

ΧΧΧΧΧ

Ενημερωτικό βοήθημα και φωτογραφίες: Voltaire et son château de Ferney, Editions du patrimoine, Centre des monuments nationaux, Paris, 2010.