Τέσσερις χιλιάδες χιλιόμετρα από τις ακτές της Χιλής...

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: JUAN PABLO LIRA, GUY WENBORNE - KACTUS

«Έτσι συμβαίνει στην ψυχή του ανθρώπου. Έχει ανάγκη να κάνει ένα έργο το οποίο να διαρκέσει, να επιβιώσει στον χρόνο, και το οποίο θα αποτελεί το σύμβολο της ανωτερότητάς του πάνω σε όλη την πλάση. Αυτό που θα καθιερώσει την κυριαρχία του και το οποίο θα τον δικαιώνει εσωτερικά» (Ιούλιος Βερν. Η μυστηριώδης νήσος).

Αν δεν έχεις δουλέψει ναυτικός σε φορτηγά και δεν έχεις βρεθεί καταμεσής του ωκεανού, μίλια μακριά από κάθε στεριά, δεν θα μπορέσεις να καταλάβεις πώς αισθάνεται ο επισκέπτης του νησιού (ή των νησιών) του Πάσχα. Περισσότερο από πέντε ώρες πτήση χρειάζονται για το ταξίδι ανάμεσα στο Σαντιάγο της Χιλής και στο αεροδρόμιο του μοναχικού Ράπα Νούι, όπως ονομάζουν οι ιθαγενείς το μικρό νησί τους. Και δεν κρύβουν τη διάθεσή τους να εντυπωσιάσουν τον τουρίστα, καθώς του επισημαίνουν πως η πλησιέστερη ηπειρωτική στεριά (η ακτή της Χιλής) απέχει σχεδόν τέσσερις χιλιάδες χιλιόμετρα, όσο περίπου απέχει, σε ευθεία γραμμή, το βόρειο ακρωτήρι της Νορβηγίας από την Αθήνα. Δεν παίρνουν, βέβαια, υπόψη κάτι άλλα νησιά, όπως για παράδειγμα το σύμπλεγμα της Γαλλικής Πολυνησίας ή τη νήσο Χουάν Φερνάντες, που απέχουν κατά τι λιγότερο: μόνο γύρω στα τρεις χιλιάδες χιλιόμετρα! Και επικαλούνται, μάλιστα, ένα επιστημονικό επιχείρημα για να επαυξήσουν τον εντυπωσιασμό. Ο χαρακτηρισμός του νησιού ως "νησιού" εξαρτάται κυρίως από την απόσταση, που το χωρίζει από την "κυρίως στεριά", στον κόσμο ολάκερο δεν υπάρχει νησί που να έχει γύρω του πιότερη θάλασσα από το Ράπα Νούι, άρα πρέπει να θεωρηθεί ότι αποτελεί το "περισσότερο νησί της γης μας"!

Προβληματισμός. Νησί ή νησιά;
Όχι ότι έχει ζωτική σημασία το ερώτημα. Σ' όλες τις... γνωστές γλώσσες ο όρος απαντάται στον ενικό: Easter Island, Isle de Paques, Isola di Pasqua. Το ίδιο και στα ισπανικά, στη γλώσσα της Χιλής: Isla de Pasqua. Γιατί, άραγε, σ' εμάς γίνεται ευρύτερα χρήση της λέξης στον πληθυντικό; Μεταφραστικό λάθος; Αποκλείεται, τα λάθη δεν συμβιβάζονται με τον Έλληνα. Επιθυμία να διαφοροποιηθούμε από τους άλλους; Ούτε, είμαστε διαφοροποιημένοι έτσι κι αλλιώς, το δείχνουν και τα γονίδια. Μπα, αλλού πρέπει ν' αναζητηθεί η αιτία: στην επιθυμία μας να κυριολεκτούμε. Γιατί, πράγματι, εκτός από το κυρίως νησί, υπάρχουν και λιγοστές μικρές βραχονησίδες, στις οποίες θα γίνει άλλωστε αναφορά πιο κάτω. Και έχουμε σαφώς ευαισθησία στις βραχονησίδες. Βλέπουμε τι προβλήματα μπορεί να δημιουργηθούν, όταν ένα έγγραφο -επίσημο, παρακαλώ!- ξεχνά να τις μνημονεύσει.
Όπως και να 'χει το πράγμα, η πρώτη εικόνα στα μάτια του ταξιδιώτη είναι ένα μικροσκοπικό, τριγωνικό κομμάτι γης να υψώνει με αυθάδεια το ανάστημά του ανάμεσα στον αέρα και το νερό. Και καθώς προσεγγίζει το αεροπλάνο, όχι μόνο οι απόκρημνοι βράχοι και το άγριο σκουριασμένο χώμα, αλλά και τα πράσινα χαλιά που σκεπάζουν την ενδοχώρα με τους πανταχού παρόντες ευκαλύπτους, όλα αποπνέουν ένα είδος εσωτερικής δύναμης και αποφασιστικότητας, μιας περήφανης -μέχρι και αγέρωχης- τάσης για ενατένιση της ζωής. Η φύση αντικατοπτρίζει τον χαρακτήρα των κατοίκων του νησιού.

Πριν πολλά, πολλά χρόνια...
Σύμφωνα με ορισμένους επιστήμονες ανθρωπολόγους, οι πρώτοι που πάτησαν το πόδι τους σ' αυτή την δυσεύρετη γωνιά πρέπει να προήλθαν από την Ινδονησία, ίσως και να είχαν τις ρίζες τους στην Ινδία. Άλλοι ισχυρίζονται ότι αντίθετη μάλλον ήταν η πορεία, ότι από την αμερικανική ήπειρο έφυγαν όσοι εποίκησαν την Ωκεανία, άρα και το ενδιάμεσο αυτό νησί. Διαφωνία και εδώ. Αλλ' από οπουδήποτε και αν έλκουν την καταγωγή τους, το πολιτιστικό επίπεδο των πρώτων κατοίκων υπήρξε ιδιαίτερα ψηλό, γι' αυτό και η περηφάνια των σημερινών απογόνων τους φαίνεται απόλυτα δικαιολογημένη.
Ο λόγος; Μα τα εκατοντάδες αγάλματα που βρέθηκαν στο νησί, καθώς το ανακάλυψε ο πρώτος εκπρόσωπος του δυτικού πολιτισμού μας, ο Ολλανδός θαλασσοπόρος (ναύαρχος!) Jacob Roggeveen στις 5 Απριλίου 1722. Κυριακή του Πάσχα ήταν η μέρα εκείνη, ιδού και η εξήγηση της ονοματοδοσίας που παραμέρισε την μέχρι τότε ταυτότητα του νησιού: το αρχέγονο και ποιητικό όνομα "Te-Pito-o-te-Henua", "Ομφαλός της Γης"! (Δεν ήσαν οι δικοί μας αρχαίοι πρόγονοι οι μοναδικοί εθνοκεντρικοί στην υφήλιο. Και, ίσως, οι μακρινοί αυτοί νησιώτες να είχαν κάπως μεγαλύτερο δίκιο).
Δεν είναι, ωστόσο το εν λόγω κομβικό σημείο αυτό που συνδέει τα νησιά του Πάσχα με την Ελλάδα. Είναι τα αγάλματα, τα διάσπαρτα (κατά εκατοντάδες) στη σχετικά μικροσκοπική επιφάνεια του κυρίως νησιού εκείνα είναι που ελκύουν την προσοχή του παρατηρητή. Και, φυσικά, με άφθονη φαντασία, να εξηγούμαστε. Και με πολλή προσοχή, για να μη προκληθούν βίαιες αντιδράσεις εθνικιστικής φύσεως. Αλλ' ας πιάσουμε το νήμα απ' την αρχή.

Οι Τεράστιες προτομές Μοάι.
Στην εκεί νησιώτικη ντοπιολαλιά ονομάζονται "Μοάι". Υλικό κατασκευής τους έχουν ένα πέτρωμα που προέρχεται από το ηφαιστειογενές έδαφος του Ράπα Νούι και, ειδικότερα, από τα λατομεία του ηφαιστείου Ράνο Ραράκου. Ποικίλλουν σε μέγεθος, ανάμεσα σε ενάμισι μέτρο το μικρότερο και σε είκοσι δύο περίπου μέτρα το μεγαλύτερο, ένα γιγαντιαίο κατασκεύασμα που δεν έφτασε στην τελείωσή του και κείτεται ξαπλωμένο στην πλαγιά του ηφαιστείου, χωρίς να έχει αποσπαστεί από τον βράχο του, ένα υπερμέγεθες έμβρυο επικολλημένο πεισματικά στον πλακούντα του.
Κατά μια αρκετά διαδεδομένη εκδοχή (αλλ' όχι με απόλυτη βεβαιότητα, γιατί γραπτά μνημεία δεν υπάρχουν και η προφορική παράδοση έχει χαθεί μέσα στην αχλή των αιώνων) τα αγάλματα απεικονίζουν γενάρχες οικογενειών και επιφανή μέλη τους. Η τιμή και ο σεβασμός που οφείλουν να αποτίνουν οι μεταγενέστεροι στους ιδρυτές της φυλής τους, καθώς και στους λαμπρότερους από τους προγόνους τους, εκφραζόταν με τη λάξευση των προτομών τους. Χαρακτηριστικό σημείο των γλυπτών, συνάμα δε ένδειξη ότι για ανθρώπους επρόκειτο και όχι για θεότητες, αποτελεί η διαφορετική μορφή του καθενός. Χρησιμοποιώντας τα πρωτόγονα μέσα που διέθεταν οι τεχνίτες την εποχή εκείνη (η κατασκευή των αγαλμάτων ανάγεται στην περίοδο .......) και χωρίς να διεκδικούν τυχόν δάφνες λεπτεπίλεπτης σμίλευσης, κατόρθωσαν να διαφοροποιήσουν τη μορφή του καθενός.
Το μέγεθος και οι διαστάσεις της μύτης και των αυτιών, το σχήμα και η προεξοχή που εμφανίζουν τα χείλη σε σχέση με το υπόλοιπο πρόσωπο, το στήθος και η κοιλιά, όπως επίσης και η ποικιλία της μορφής των καλυμμάτων του κεφαλιού (παρίσταναν καπέλα ή μαλλιά δεμένα σε ιδιότυπες κομμώσεις), όλα αυτά τα χαρακτηριστικά διαφέρουν. (Για τα μάτια δεν υπάρχει τρόπος σύγκρισης, δεδομένου ότι χάθηκαν στο πέρασμα των αιώνων, και ορισμένα έχουν απλώς τοποθετηθεί ξανά μετά τις εργασίες αποκατάστασης.)
Ένα μόνο σημείο κοινό έχουν όλα τα Μοάι: τους βραχίονες, που πέφτουν κατακόρυφα και εφάπτονται με το σώμα. Θυμίζουν (κι ας μην εκληφθεί ως ιεροσυλία ο παραλληλισμός) τα χέρια των δικών μας Κούρων! Εντάξει, ούτε οι καλοδουλεμένοι βόστρυχοι στολίζουν το πρόσωπο ούτε τα σγουρά γένια υπογραμμίζουν την ανδροπρέπεια του ειδώλου ούτε οι όποιες κυματιστές πτυχές των χιτώνων αναδεικνύουν καλλίγραμμα το σώμα. Προαναφέρθηκε, άλλωστε, ότι για προτομές πρόκειται, τεράστιες και ογκώδεις μεν, επιβλητικά τοποθετημένες σε βαρύγδουπα υπερυψωμένα βάθρα, αλλά πάντως προτομές. Όχι ολόσωμα αγάλματα.
Φαίνεται, λοιπόν, πως οι καλλιτέχνες αντιμετώπισαν και εκεί το ίδιο πρόβλημα, βρέθηκαν μπροστά σε αντίστοιχο δισταγμό, παρόμοιο με εκείνον που συγκράτησε τους Έλληνες της πρώιμης περιόδου και δεν τους επέτρεψε να ξεφύγουν από τη στατικότητα των έργων και να πραγματοποιήσουν το άλμα προς την κίνηση. Και οι μακρινοί νησιώτες έμειναν σ' αυτό, δεν εξελίχθηκαν. Άφησαν, όμως, κληροδοτήματα ανεπανάληπτης αξίας, αν αναλογιστεί κανείς αφενός την εποχή που τα δημιούργησαν και αφετέρου τον αριθμό τους: περισσότερα από χίλια, σε μια επιφάνεια λίγων τετραγωνικών χιλιομέτρων.

Μια ιδιαίτερη ιεροτελεστία...
Κάτι άλλο τώρα. Σαν να μην αρκούσαν τα Μοάι, στον επισκέπτη των νησιών του Πάσχα προσφέρεται και ένα επιπλέον αξιοθέατο (εκτός, βέβαια, από τις φυσικές καλλονές και τις απλές, αλλά αξιοπρόσεκτες, γαστριμαργικές απολαύσεις).
Πρόκειται για τον λατρευτικό χώρο Ορόνγκο, ένα σύμπλεγμα μικρών και χαμηλών κατοικιών, λιθόκτιστων στο ψηλότερο σημείο του βράχου που, από τη μια μεριά ατενίζει με δέος τον απειλητικό κάποτε κρατήρα του ηφαιστείου Ράνο Κάου και από την άλλη βυθίζεται απόκρημνα στον ακατάπαυστα ανήσυχο Ειρηνικό Ωκεανό. (Ας επιτραπεί κι εδώ, στο αθεράπευτα ελληνοκεντρικό μάτι να δει μια πινελιά θηραϊκού τοπίου, με τα Φυρά, την Οία και τη Θηρασιά να αιωρούνται ανάμεσα στον κρατήρα και την καλδέρα).
Ο λατρευτικός αυτός χώρος αποτελούσε, τον ομφαλό θρησκευτικής αφοσίωσης των ιθαγενών, το κέντρο της ετήσιας ιεροτελεστίας προς τιμή του θεού Μάκε-Μάκε και του "πτηνάνθρωπου" Τανγκάτα Μάνου. Μιας ιεροτελεστίας που τελούνταν κατά τον μήνα Σεπτέμβριο, τον πρώτο μήνα της άνοιξης του νότιου ημισφαιρίου. Μιας ιεροτελεστίας που, αν την προσέξει κάποιος απροκατάληπτα σε μερικές λεπτομέρειές της, μπορεί να παρατηρήσει μερικές απόμακρες ομοιότητες με άλλες, κατοπινές τελετές.
Κατά τον μήνα Σεπτέμβριο, λοιπόν, συγκεντρώνονταν στον βράχο και εγκαταβιούσαν στα οικήματα αυτά, με την ημικυκλική διάταξη και την εξωτερική εμφάνιση παρατηρητηρίου για πολεμική οχύρωση, οι φύλαρχοι του νησιού συνοδευόμενοι από μια μικρή ακολουθία. Ήταν ακριβώς η εποχή που το ιερό αποδημητικό πτηνό Μανουτάρα προσέγγιζε και πάλι το νησί, για να εναποθέσει τα αυγά του στην βραχονησίδα (για την οποία έγινε λόγος στην αρχή). Και οι φύλαρχοι επρόκειτο να αποδυθούν στον αγώνα αναζήτησης και εύρεσης του πρώτου αυγού, κάτι που θα χάριζε στον νικητή τον τίτλο του "πτηνάνθρωπου" και την πρωτοκαθεδρία μεταξύ των άλλων φυλάρχων για ένα χρόνο.
Θυσίες, δεήσεις, προσευχές, σεβάσμια επίκληση των θεϊκών δυνάμεων, όλες οι απαραίτητες σε μια τόσο σπουδαία τελετή προκαταρκτικές ενέργειες πραγματοποιούνταν έγκαιρα επάνω στον ιερό βράχο Ορόνγκο. Μέχρι την ημέρα που εμφανίζονταν στον ορίζοντα τα κατάκοπα φτερά του Μανουτάρα, το έναυσμα για το ξεκίνημα του διαγωνισμού. Οπότε οι διαγωνιζόμενοι, με κίνδυνο της σωματικής τους ακεραιότητας (ή και της ζωής τους) κατέβαιναν τις μυτερές πέτρες του ψηλού και ανεμοδαρμένου βραχογκρεμού και, στη συνέχεια, διέσχιζαν το φουρτουνιασμένο πέρασμα μέχρι το ερημονήσι, παλεύοντας μια με τη θάλασσα και μια με καρχαρίες που τύχαινε να περιφέρονται στην περιοχή. Στο τέλος, αν έφταναν αρτιμελείς, παρέμεναν βρεγμένοι και νηστικοί και ανέμεναν το ιερό αυγό.
Και ο μεν τυχερός επέστρεφε θριαμβευτής και τροπαιούχος, οι δε άλλοι αναγκάζονταν να πάρουν τον δρόμο της επιστροφής αναγνωρίζοντας τον νικητή και ζητωκραυγάζοντάς τον. (Εδώ, αξίζει ν' αναφερθεί μια σημαντική λεπτομέρεια. Τις περισσότερες φορές, τη δοκιμασία των βράχων, της θάλασσας και της ερημιάς στο μικρό νησί απέφευγαν να την υποστούν οι ίδιοι οι φύλαρχοι! Έστελναν τα πρωτοπαλίκαρά τους, τους αντιπροσώπους τους! Σαν μεσαιωνικοί άρχοντες που έβαζαν να μονομαχήσουν οι ιππότες τους.)

Το σημείο, όμως, που η ιεροτελεστία δημιουργεί έντονα ερωτήματα είναι αυτό που σχετίζεται με το βραβείο του νικητή. Ούτε οικονομική επιβράβευση ούτε τελετουργική απόδοση τιμών ούτε καν κότινος. Αντί όλων αυτών, επιβαλλόταν καθολική κουρά στον φύλαρχο (όχι μόνο μαλλιά και γένια, αλλά και στις βλεφαρίδες και στα φρύδια έπεφτε αποτρίχωση), εγκλεισμός σε σπηλιά με πλήρη απομόνωση, απαγόρευση οποιασδήποτε επαφής (εκτός εκείνης με τους φρουρούς) και, τέλος, ειδική νηστευτική διατροφή! Παράλληλα, ωστόσο, του αναγνωριζόταν η ισχύς και το κύρος του Τανγκάτα Μάνου, του "πτηνάνθρωπου". Σ' αυτή, όμως, την περίπτωση τα όποια οφέλη τα αποκόμιζε αυτοπροσώπως, όχι μέσω τρίτου.
Περίεργες, αλλά ενδιαφέρουσες συνήθειες που γεννούν αρκετές σκέψεις στον περιηγητή, καθώς περιδιαβάζει τα δρομάκια του Χάνγκα Ρόα, του μοναδικού χωριού του Ράπα Νούι στο μέσο του πουθενά. Στα νησιά του Πάσχα, τέσσερις χιλιάδες χιλιόμετρα από τις ακτές της Χιλής...