Η Ανδαλουσία προσφέρει πάρα πολλά αξιοθέατα στον επισκέπτη, ώστε δεν θα είχε νόημα η παρουσίασή της σε ένα συνοπτικό σημείωμα, αφού άλλωστε υπάρχουν αξιόλογοι τουριστικοί οδηγοί. Η φιλοδοξία, επομένως, του παρόντος κειμένου περιορίζεται στην επισήμανση ενός χαρακτηριστικού, ενός κοινού παρονομαστή μερικών πόλεών της, ο οποίος θα μπορούσε, ίσως, να χρησιμεύσει στην καλύτερη και, κυρίως, στην πιο ανθρώπινη προσέγγιση του τουριστικού φαινομένου και, γενικότερα, της γνωριμίας με τόπους ξένους.

Ας ξεκινήσουμε από την ονομασία της. Κατά μία εκδοχή, προέρχεται από την εποχή της εικοσαετούς κυριαρχίας των Βανδάλων, στις αρχές του 5ου αιώνα μ.Χ., που την αποκάλεσαν Βανδαλουσία. Άλλη άποψη υποστηρίζει ότι οι Άραβες που την κατοίκησαν για οκτώ περίπου αιώνες (αφού είχαν μεσολαβήσει και οι Βυζαντινοί του Ιουστινιανού) χρησιμοποίησαν τις λέξεις Αλ Ανταλούς, οι οποίες αναφέρονταν τότε στη χαμένη Ατλαντίδα. Αλλά, χωρίς να υπεισέλθουμε σε άγονες γλωσσικές αναζητήσεις, διαπιστώνουμε σήμερα ότι η χριστιανική Ισπανία έχει αποδεχθεί μία ονομασία που δηλώνει αποδοχή της παράδοσης, έστω κι αν αυτή δεν είναι της ίδιας θρησκείας ή του κοινού ιστορικού παρελθόντος.
Τώρα, ας πετάξουμε πάνω από τρεις ενδιαφέρουσες πόλεις της. Με την πρωτεύουσα Σεβίλλη να έχει αναφερθεί σε προηγούμενο σημείωμα, η επιλογή της Γρανάδας, της Κόρδοβας και της Ρόντας οφείλεται σε καθαρά συμπτωματικούς λόγους και δεν αφαιρεί αξία από τις λοιπές ανδαλουσιάνικες πόλεις.

Γρανάδα. Ετυμολογικά, η πόλη ονομάστηκε έτσι από τις ροδιές που φύονται στην περιοχή (granada) και αποφεύχθηκε, έτσι, τυχόν περιπλοκή λόγω της αρχαίας ελληνικής ονομασίας Ελιβύργη! Γιατί, φυσικά, είχαν κι εκεί πατήσει το πόδι τους οι πρόγονοί μας, σύμφωνα με τα ιστορικά δεδομένα, παράλληλα με τη μυθοπλαστική φαντασία τους που είχε στείλει στην περιοχή τον Ηρακλή για έναν άθλο: οι γνώμες διίστανται αν ο ημίθεος πήγε για τα χρυσά μήλα των Εσπερίδων ή για τα βόδια του Γηρυόνη! Ας είναι.
Στη Γρανάδα, λοιπόν, το δημοφιλέστερο μνημείο είναι το ανάκτορο της Αλάμπρα. Αυτό που συμπυκνώνει την εβραϊκή, τη μουσουλμανική και τη χριστιανική κληρονομιά της πόλης. Αυτό που συγκεντρώνει απ’ τα χαράματα εκατοντάδες επισκεπτών, κάθε φυλετικής καταγωγής και κάθε  θρησκευτικής διδασκαλίας, οι οποίοι ανεβαίνουν στον λόφο του και υπομονετικά περιμένουν το άνοιγμα των ταμείων προκειμένου να το θαυμάσουν (αν, βέβαια, δεν έχουν προνοήσει να αγοράσουν εκ των προτέρων εισιτήρια από το διαπολιτισμικό διαδίκτυο).
Τι είναι η Αλάμπρα; Ένα οχυρωμένο κάστρο, ένα παλάτι χτισμένο από τους Μαυριτανούς ηγέτες της περιοχής κατά τον 13ο αιώνα και δουλεμένο με χέρια εβραίων, μωαμεθανών και χριστιανών τεχνιτών. Ένα «μαργαριτάρι με γύρω του σμαράγδια», καθώς η φωτεινή αντανάκλαση του ήλιου επάνω στα οικοδομήματά του γίνεται ένα και χάνεται μέσα στα καταπράσινα δέντρα. Ο επίγειος παράδεισος που ονειρεύτηκαν οι σουλτάνοι, χαρίζοντας στην ακοή τους ρυάκια με κελαρυστό νερό, στην όρασή τους λουλουδιασμένες αλέες και στη όσφρηση παρτέρια από μυρτιές.
Πάμπολλα τα πανέμορφα σημεία του. Το ωραιότερο όλων, ωστόσο, είναι η Αίθουσα των Πρεσβευτών, η κυρίως αίθουσα υποδοχής με τον θρόνο του αφέντη στην κορυφή της. Η οροφή της, καμωμένη από κέδρο και με εγχάρακτα γεωμετρικά σχήματα, αναπαριστά το στερέωμα, τον ουράνιο θόλο. Κάτω από αυτό ακριβώς το μουσουλμανικό στερέωμα, τη χρονιά της ανακατάληψης της Γρανάδας από τους χριστιανούς (1492), έλαβε ο Κολόμβος την εντολή και άδεια να ξεκινήσει την υπερπόντια εκστρατεία του από τον Φερδινάνδο και την Ισαβέλλα, τους «καθολικούς βασιλείς».
Ανάμεσα στα υπάρχοντα τότε κτίσματα, βρήκε λίγο αργότερα χώρο ο ένδοξος Κάρολος Κουΐντος για να κατασκευάσει και δικό του ενδιαίτημα. Το έργο δεν περατώθηκε ποτέ και ο αυτοκράτορας δεν το έζησε. Ίσως γιατί, αν και στην τέχνη συνεργάστηκαν οι πολιτισμοί, το ανάκτορο της Αλάμπρα ήταν μοιραίο να μη δεχτεί κάτω από τη σκέπη του παρά μόνο τους Άραβες άρχοντές του.

Κόρδοβα. Ο αριθμός των επισκεπτών υστερεί σε σχέση με εκείνον της Γρανάδας, αλλά το κυριότερο μνημείο της συναγωνίζεται την Αλάμπρα. Πρόκειται για το επιβλητικό Τέμενος, το οποίο τελευταία παρουσιάζεται με διπλή ονομασία: «Τέμενος - Καθεδρικός Ναός». Η ιστορία του;
Αρχικά, είχε ανεγερθεί εκεί ρωμαϊκός ναός. Στα ερείπιά του έχτισαν οι Βησιγότθοι εκκλησία που τιμούσε τον Άγιο Βικέντιο. Όταν ήρθαν οι Άραβες, μοίρασαν τον χώρο σε δύο, ώστε να διαθέτουν τόπο λατρείας τόσο οι ίδιοι όσο και οι χριστιανοί. Το 785, όμως, ο τότε εμίρης προχώρησε σε λύση πιο ριζική, κατεδαφίζοντας τα πάντα και οικοδομώντας μεγαλοπρεπές τέμενος. Οι διάδοχοί του το επεξέτειναν και το βελτίωσαν, αλλ’ οι χριστιανοί άρχοντες, όταν ανακατέλαβαν την περιοχή (1236), μετέτρεψαν τη χρήση τιμώντας την Κοίμηση της Θεοτόκου, για να προβούν μεταγενέστερα (1523) σε ακόμη πιο ρηξικέλευθη λύση, ανεγείροντας δηλαδή σταυροειδή ναό γοτθικού ρυθμού στο εσωτερικό του τζαμιού!
Τα χρόνια πέρασαν, η ιστορία συνέχισε να γράφεται, η UNESCO το περιέλαβε στον κατάλογο της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς και οι σύγχρονοι Ισπανοί το εκμεταλλεύτηκαν, προσελκύοντας επισκέπτες στο «Τέμενος της Κόρδοβας». Σε πιο πρόσφατο ταξίδι, ωστόσο, διαπιστώθηκε ότι τα επίσημα φυλλάδια το αποκαλούν πλέον «Τέμενος - Καθεδρικό Ναό», παρ’ ότι οι κάτοικοι επιμένουν στην παλιά ονομασία.
Όπως και να έχει το πράγμα, βρισκόμαστε εμπρός σε μεγαλοπρεπές κατασκεύασμα. Οκτακόσιοι πενήντα κίονες από γρανίτη, όνυχα και μάρμαρο, ύψους τεσσάρων έως δεκατριών μέτρων και συνδεόμενοι με πολύχρωμες αψίδες, στηρίζουν τα δεκαεννέα κλίτη τού οικοδομήματος και δίνουν την αίσθηση μιάς κατανυκτικής απεραντοσύνης. Οι πολυέλαιοι με το απαλό φως των κεριών (ηλεκτρικό μεν αλλά ηρεμιστικό, παρ’ ότι αναβοσβήνει), οι ξύλινες οροφές με τα χρυσοποίκιλτα ψηφιδωτά (όσα δεν έχουν υποστεί τις φθορές του χρόνου και των ανθρώπων) οι ανυψωτικοί του βλέμματος θόλοι και οι κατανυκτικές της ψυχής κόγχες του, όλα σε αφήνουν άφωνο. Αλλά, εκεί που νομίζεις πως δεν μένει τίποτε άλλο να δεις, ανακαλύπτεις το μιχράμπ, το πιο σημαντικό στοιχείο της εσωτερικής αρχιτεκτονικής ενός τεμένους, την κόγχη προσευχής των μωαμεθανών. Πρόκειται για το θεαματικότερο σημείο, το πιο φωτογραφισμένο, αλλά και το ιερότερο των πιστών του Αλλάχ. Ο πλούτος της διακόσμησής του, η οποία κυριολεκτικά κορυφώνεται στον μονοκόμματο μαρμάρινο τρούλο, δεν μπορεί παρά να γέννησε αντιζηλία στους τεχνίτες που σμίλεψαν απέναντί του τα… αραβουργήματα του ένθετου ναού της Παναγίας. Έχει κι αυτός πολυάριθμα και αξιόλογα χαρακτηριστικά από πλευράς αρχιτεκτονικής και εικονογράφησης. Ωστόσο, είναι πραγματικά κρίμα που, σήμερα, οι μεν τουρίστες μπορούν να αποθαυμάσουν αμφότερες τις μορφές εξωτερικής θρησκευτικής έκφρασης, ενώ μόνο της μιάς θρησκείας οι πιστοί έχουν τη δυνατότητα να αναπέμψουν την εσωτερική τους προσευχή.

Ρόντα. Η κωμόπολη αυτή των τριάντα πέντε χιλιάδων κατοίκων δεν είναι ιδιαίτερα γνωστή στο ταξιδιωτικό κοινό, αν και ανήκει στις αρχαιότερες πόλεις της Ισπανίας. Σε ορεινή περιοχή της Ανδαλουσίας, σκαρφαλωμένη σε βράχια ύψους ενενήντα μέτρων και με ορμητικό χείμαρρο να τα κόβει στα δύο, σεμνύνεται να έχει μνημονευθεί από τον Έλληνα Στράβωνα και από τον Ρωμαίο Πλίνιο τον Πρεσβύτερο. Ο πρώτος έζησε λίγο πριν από την έλευση του Ιησού, ο δεύτερος λίγο μετά απ’ αυτή. Ίσως και να συνυπήρξαν κάποια στιγμή επάνω στη γη, αφού το 23 μ.Χ. φέρεται να ήταν το έτος θανάτου τού ενός και γέννησης του άλλου.

Με την πάροδο του χρόνου, βάδισαν στους δρόμους της Ρόντας οι ίδιες φυλές που κατά καιρούς διαφέντεψαν ολόκληρη την περιοχή κι άφησαν τα χνάρια τους, αρχιτεκτονικά, πολιτιστικά, θρησκευτικά. Μερικοί έχτισαν τα χαρακτηριστικά «λευκά χωριά», τα χαριτωμένα “pueblos blancos”, τα οποία φέρνουν στα μάτια του νου την εικόνα των κάτασπρων κυκλαδίτικων νησιών. Άλλοι επιδόθηκαν στην ανέγερση ναών για τη λατρεία του Θεού τους: φυσικά, τηρώντας την παράδοση και επικαλύπτοντας τον χώρο της μιάς θρησκείας με εκείνον της δικής τους. (Ο ναός της Παναγίας με τον μωαμεθανικό μιχράμπ στο μέσον του αποδεικνύει του λόγου το ασφαλές.) Άλλοι, πάλι, δόξασαν την ισπανική συνήθεια της ταυρομαχίας, οικοδομώντας ήδη στα 1784 την αρένα της Ρόντας που, λησμονώντας προς στιγμή τις δικαιολογημένες αντιρρήσεις σχετικά με το συγκεκριμένο είδος «άθλησης», τη θαυμάζει ο επισκέπτης ως αρχιτεκτόνημα. (Όσοι έχουν δει την κινηματογραφική Κάρμεν σίγουρα θα αναγνωρίσουν το σημείο έναρξης του φιλμ.)
Και, μια που αναφέρθηκε η ταυρομαχία, αξίζει να επισημανθεί ότι κάθε χρόνο διοργανώνεται η γιορτή της πόλης με στολές εποχής υπό την ονομασία “corrida goyesca” προς τιμή του ζωγράφου Φρανσίσκο Γκόγια, ο οποίος απαθανάτισε σκηνές ευελιξίας και θάρρους διάσημου ταυρομάχου του καιρού του. Προφανώς, κι άλλοι διακρίθηκαν μεταγενέστερα, ένας δε απ’ αυτούς υπήρξε το ίνδαλμα, στη δεκαετία του πενήντα, προσωπικοτήτων της τέχνης, όπως ο Ernest Hemingway ή ο Orson Welles. Ο συγγραφέας τού «Για ποιον χτυπά η καμπάνα» βάσισε, λέει, τη σκηνή του γκρεμίσματος από τους βράχους των εθνικιστών από τους δημοκρατικούς σε κάτι αντίστοιχο που είχε συμβεί στο φαράγγι της Ρόντας. Ο ηθοποιός, από την πλευρά του και πάντα σύμφωνα με τις πληροφορίες, εμπνεύστηκε εκεί την ημιτελή κινηματογραφική μεταφορά του Δον Κιχώτη, η δε τέφρα του ρίχτηκε σε πηγάδι της αυλής του ταυρομάχου φίλου και ινδάλματός του.
Υπήρξαν κι άλλοι διάσημοι λάτρεις της πόλης. Ανάμεσά τους, ο Γερμανός λυρικός ποιητής Rainer Maria Rilke, που εκεί έγραψε την «Ισπανική Τριλογία» του στα 1913, ο Ιταλός σχεδιαστής μόδας Giorgio Armani, που σχεδίασε το κοστούμι του ταυρομάχου στη γιορτή του 2009, για να τιμήσει τη μνήμη εκείνου ακριβώς που θαύμαζαν οι προαναφερθέντες εργάτες της τέχνης.
Αυτά για την Ρόντα. Άραγε, υπάρχουν πολλές κωμοπόλεις στον κόσμο που μπορούν να παινευτούν ότι έφεραν κοντά τους εκπροσώπους τόσων διαφορετικών εκφάνσεων της παγκόσμιας πολιτιστικής εξέλιξης;

Τρεις πόλεις της Ανδαλουσίας, λοιπόν, με κοινό παρονομαστή την υπαρκτή ή, έστω, δυνάμει όσμωση πολιτισμών. Της Ανδαλουσίας, όπου σήμερα οι κάτοικοι ζουν χαρούμενα και χαίρονται τη ζωή τους. Όπως, πολύ πιθανόν, τη χάρηκε τον 6ο προ Χριστού αιώνα ο βασιλιάς Αργανθώνιος, βασιλιάς της αρχαίας Ταρτησσού που ανθούσε στις όχθες του ποταμού Γουαδαλκιβίρ κι ο οποίος βασίλεψε ογδόντα χρόνια και έζησε, λένε, ολόκληρα εκατόν είκοσι. Απίθανο; Όχι, αν αναλογιστεί κανείς το κλίμα της περιοχής, τόσο το εξωτερικά γεωγραφικό όσο και το εσωτερικά ανθρώπινο.

ΧΧΧΧΧ