Ποια σχέση μπορεί να υπάρχει ανάμεσα σε παραλίμνιο χωριό της λίμνης Γκάρντα και της ναυμαχίας της Ναυπάκτου, που έγινε το 1571 και σηματοδότησε την αρχή του τέλους της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, μετά την αποτυχία της πολιορκίας της Βιέννης και την ανακοπή των επεκτατικών βλέψεων των Οθωμανών;

Η κοιλάδα των ελαιών

Η λίμνη Γκάρντα (Lago di Garda) είναι η μεγαλύτερη της Ιταλίας. Εκτείνεται σε περίπου τετρακόσια τετραγωνικά χιλιόμετρα και, σε μερικά σημεία της, φτάνει σε βάθος τα τριακόσια πενήντα μέτρα. Βρίσκεται σε μικρή απόσταση βορειοδυτικά της Βερόνας και, με τα χρώματα των νερών της και το φως που τα ζωογονεί, συνδυάζει την ήρεμη γοητεία του μεσογειακού τοπίου με την υποβλητική ατμόσφαιρα των σκανδιναβικών φιόρντ.
Η ανατολική όχθη της, αποκαλούμενη "κοιλάδα των ελαιών" προσφέρει αφενός μεν φυσικό κάλλος καθώς οι αμπελώνες της περιοχής συναγωνίζονται τους ελαιώνες, σαν να προσπαθούν να θέσουν σε αμφισβήτηση την ακρίβεια του ονόματος, αφετέρου δε πολιτισμό, ιστορία και παράδοση, όπως μαρτυρούν οι διάσπαρτοι ρωμανικοί ναοί, οι μεσαιωνικοί πύργοι, τα βενετσιάνικα παλάτια και οι οχυρώσεις του 19ου αιώνα.
Αφήνοντας τις οπτικές και πνευματικές απολαύσεις για να περάσουμε στις γαστριμαργικές ηδονές, παρατηρεί κανείς ότι η περιοχή εκμεταλλεύεται στο έπακρο το ορεινό, αλπικό περιβάλλον της το οποίο όμως απαλύνεται κάτω από την επίδραση του μεσογειακού κλίματος. Έτσι, μπορεί να περηφανεύεται όχι μόνο για τα γευστικά λιμνόψαρά της, αλλά και για το αγνό ελαιόλαδο και την ποικιλία των κρασιών της.

Δυο μουσεία, διαφορετικά απ' τα συνηθισμένα

Στην κοιλάδα, λοιπόν, των ελαιώνων -αλλά, όπως είπαμε,  και των αμπελώνων- ξεφύτρωσαν δυο ενδιαφέροντα μουσεία. Από διοικητική άποψη, εντάσσονται στη δικαιοδοσία του χωριού που έχει δώσει το όνομά του σε μια από τις γνωστότερες ποικιλίες ιταλικών κρασιών: το Μπαρντολίνο. Από τουριστική άποψη, όμως, προβάλλουν ολάκερη την περιοχή. Γιατί ο στόχος είναι κοινός: να προσελκύσουν τον επισκέπτη. Οπότε, είτε αυτός θέλει να το παίξει κουλτουριάρης είτε ανήκει στους φυσιολάτρες, δεν παύει να χρειάζεται τροφή και απόλαυση. Άρα;
Άρα οργανώθηκαν δυο απλά, αλλά καθόλου απλοϊκά, μικρά μουσεία που παρέχουν όλες τις πληροφορίες σχετικά με το κρασί και την απόσταξή του, σχετικά με το λάδι και την απόκτησή του από τον καρπό της ελιάς, της "τιμημένης" που λέει και το ποιηματάκι. Μη φανταστεί ο αναγνώστης τίποτα εντυπωσιακές εγκαταστάσεις. Όχι. Σε δυο αγροτόσπιτα έχουν βρει τη στέγη τους τα μουσεία.
Το πρώτο, το μουσείο του κρασιού, βρίσκεται στην πλαγιά ενός λόφου, αρκετά ψηλότερα από την επιφάνεια της λίμνης, και δίνει την εντύπωση ότι επιθεωρεί ένα γύρω τ' αμπέλια καθώς αυτά απλώνονται αφημένα στο χάδι και τη φροντίδα του ήλιου. Κι όσο για τα εκθέματά του, περιλαμβάνουν από παραδοσιακά εργαλεία για τον τρύγο και για το πάτημα των σταφυλιών μέχρι τηλεοπτική προβολή της όλης διαδικασίας, μαζί με εικόνες και ενημερωτικά φυλλάδια. Προφανώς δε, δεν στερεί τον επίδοξο οινοπότη από τη δυνατότητα της δοκιμής -και, στη συνέχεια, αγοράς- των διαφόρων ποικιλιών.
Το μουσείο του λαδιού, πάλι, βρίσκεται ακριβώς πάνω στο δρόμο. Μικρός ο χώρος για στάθμευση και δύσκολη η πρόσβαση, αλλά το εσωτερικό του αποζημιώνει τον επισκέπτη. Περιέχει κι αυτό παραδοσιακά εργαλεία που θυμίζουν τους κόπους που κατέβαλλαν οι πρόγονοι των σημερινών παραγωγών και, επιπλέον, προσφέρει τη χαρά στα παιδιά (αλλά και στους μεγάλους) να δουν πώς λειτουργούσε ένας παλιός νερόμυλος: με τρεχούμενο νερό, με την τεράστια ξύλινη ρόδα να περιστρέφεται και να μετατρέπει τη φυσική ορμή του υγρού στοιχείου σε κινητήρια δύναμη και με τον ήχο της να σε κάνει να νιώθεις ότι έχεις απομακρυνθεί χιλιόμετρα από τον παρακείμενο δρόμο και τις έγνοιες της καθημερινότητας. Προϊόντα προερχόμενα από τα λιόδεντρα, καθώς και άλλα συναφή, πιρουνάκια για ελιές-μεζέδες, μπουκαλάκια για το σερβίρισμα του λαδιού κλπ, παρέχονται άφθονα σε όποιον δεν διστάζει να παρασυρθεί.
Με άλλα λόγια, δυο τουριστικές εγκαταστάσεις που, χωρίς να απαιτούν υψηλές επενδυτικές δαπάνες ούτε μεγάλο κόστος συντήρησης, προσελκύουν τον επισκέπτη, σκιαγραφούν κάπως τις μεθόδους παρασκευής του κρασιού και του λαδιού και αποφέρουν και σχετικό κέρδος, τόσο από τις επιτόπιες πωλήσεις όσο και από την εν γένει κατανάλωση στην ευρύτερη περιοχή. (Έτσι, μια ιδέα για οινοπαραγωγικές ή ελαιοπαραγωγικές περιοχές της Ελλάδας.)

Οινογαστρονομικές απολαύσεις

Οι προηγούμενες παράγραφοι είναι ενδεχόμενο ν' ανοίξουν την όρεξη, οπότε μπορούμε να ρίξουμε μια γρήγορη ματιά στις σχετικές δυνατότητες που παρέχει η περιοχή· της λίμνης Γκάρντα, αλλά και η ευρύτερη.
Και πρώτα, από πλευράς φαγητού. Η Βερόνα θεωρείται ότι διαθέτει σημαντική γαστρονομική παράδοση, την οποία διατηρούν με ξεχωριστή φροντίδα τα εστιατόρια που αφθονούν, τόσο στην ίδια την πόλη όσο και στις εξοχές της. Μερικές από τις βερονέζικες σπεσιαλιτέ: τα ζυμαρικά προφανώς και, πιο συγκεκριμένα, τα νιόκι με πατάτες, η σούπα με μακαρόνια και φασόλια, οι παπαρντέλες με ψιλοκομμένα κομματάκια συκωτιού· τα κρεατικά, ύστερα, με χαρακτηριστικότερα το βραστό μοσχαράκι με σάλτσα από ψωμί και πιπέρι ("πεαρά") και η "pastissada de caval", ένα είδος κιμά κοκκινιστού από αλογίσιο κρέας που σερβίρεται συνήθως με πολέντα· και στο πλαίσιο των γλυκών, τέλος, το περίφημο κέικ "pandoro".
Ένα καλό γεύμα (ή δείπνο) χρειάζεται, ωστόσο, συνοδεία κρασιού. Και οι ποικιλίες που προσφέρει η αγορά συναγωνίζονται επάξια την ποιότητα. Αρχίζοντας από την άδικα παραγνωρισμένη Valpolicella, συνεχίζοντας στο Bardolino και φτάνοντας στο ξέχωρο Amarone. Το τελευταίο, μάλιστα, δεν έχει τίποτα να ζηλέψει από τα γαλλικά κρασιά ούτε από άποψη ποιότητας ούτε από άποψη τιμής. Κινούμενο σε ιδιαίτερα ψηλά επίπεδα, φτάνει κάποτε να διεκδικεί πολλαπλούς μισθούς πολλών εργαζομένων: στην περίφημη Bottega del Vino, στο κέντρο της Βερόνας, υπάρχει μπουκάλι του έτους 1928 (!), η τιμή του οποίου ανέρχεται στο ασύλληπτο ποσό των 9.600 ευρώ! Και, στη δικαιολογημένη απορία αν υπάρχει αγοραστής και αν το περιεχόμενο της φιάλης δεν έχει μετατραπεί πια σε ξύδι, η απάντηση του σερβιτόρου ήταν ότι αγοράστηκε ένα μπουκάλι πέρυσι και η γεύση του ήταν υπέροχη.
Αυτό το εστιατόριο διαθέτει μια πλουσιότατη κάβα, αλλά και εξαίρετη κουζίνα, όσο για το περιβάλλον είναι τέτοιο που δεν σου κάνει καρδιά να φύγεις. Ιδίως όταν διαβάζεις τα όσα είναι γραμμένα στα ξύλινα δοκάρια του, που αλλού ισχυρίζονται πως "το κρασί είναι η ψυχή της ποίησης", αλλού βεβαιώνουν ότι "η αξία του φίλου και του κρασιού αυξάνεται με το πέρασμα του χρόνου" και αλλού παρακαλούν τον Θεό "να μας φυλάει από αυτούς που πίνουν νερό"!

Και ένα χωριό-υπόδειγμα

Ονομάζεται Λατζίζε (Lazise), αλλά είναι επίσης γνωστό ως το "μαργαριτάρι της λίμνης". Έχοντας ήδη στην τουριστική φαρέτρα του τα πλεονεκτήματα της όλης περιοχής (αλπικά βουνά, κοιλάδες με ελιές και αμπέλια, ευχάριστες όχθες, ήπιο κλίμα), το χωριό αυτό μπορεί να περηφανεύεται και για όσα επιπλέον προσφέρει στους επισκέπτες του.
Πρώτα απ' όλα, ένα "κέντρο" απαλλαγμένο σχεδόν τελείως από τροχοφόρα (μηχανοκίνητα, εννοείται, γιατί τα ποδήλατα είναι καλοδεχούμενα), πεντακάθαρο και με ελκυστικούς περίπατους. Οι ιαματικές πηγές, εξάλλου, που ανακαλύφθηκαν μάλλον τυχαία κατά τις έρευνες που είχαν ξεκινήσει για να βρεθεί φλέβα νερού για άρδευση, αποτελούν τόπο ιδανικό για θεραπεία παθήσεων, που χρειάζονται το ασβέστιο, το μαγνήσιο και άλλα ιχνοστοιχεία τα οποία αφθονούν εκεί. Το μεγάλο πάρκο, με πεύκα και κέδρους φορτωμένο, ό,τι χρειάζεται για ηρεμία, για ανάπαυση και για αναζωογονητική αναπνοή. Η παραλία, τέλος, που παρέχει όλες τις ανέσεις για κωπηλασία, ιστιοπλοΐα, σέρφινγκ, κολύμπι· ανέσεις που δύσκολα αντέχουν τη σύγκριση με τις αντίστοιχες ελληνικές θαλασσινές δυνατότητες, στηρίζονται όμως σε άψογη οργάνωση.
Και είναι η οργανωτική διάθεση εκείνη που βρίσκεται στη βάση των εκδηλώσεων, οι οποίες πραγματοποιούνται με στόχο να αναδείξουν περισσότερο τις ομορφιές του χωριού. Ιστιοπλοϊκοί αγώνες, μουσικές βραδιές, φεστιβάλ τραγουδιού, έκθεση λαδιού κι ακόμη, γεγονός με χαρακτήρα μοναδικότητας, "μέρες του μελιού". Πρόκειται για εκδήλωση που οργανώνεται κάθε φθινόπωρο γύρω απ' το μέλι και τη μελισσοκομία γενικότερα, συγκεντρώνοντας όλες τις ποικιλίες που παράγονται στην ιταλική χερσόνησο. Μέλι ελάτου, ακακίας, καστανιάς, μέχρι και μέλι από ροδόδενδρο ή ασφόδελο! Ενημερωτικές ομιλίες, συνέδρια ειδικών, εκθέσεις και -αν ήταν δυνατόν να λείπουν!- συναντήσεις γεύσεως μελιού, σκέτου αλλά και συνοδευμένου από ψωμί, τυρί ή γλυκά, διανθίζουν αποδοτικά τις τρεις μέρες. Το τερπνόν μετά του ωφελίμου.
Αλλά, μια που μιλάμε για ωφέλιμο, ας τελειώσουμε με μια μικρή αναφορά των πολιτιστικών αξιοθέατων του Λατζίζε. Ο μεσαιωνικός πύργος του 11ου αιώνα που επεκτάθηκε αργότερα από την αριστοκρατική οικογένεια della Scala και από τους βενετσιάνους δόγηδες· άλλο κτήριο, οικοδομημένο κι αυτό από Ενετούς, για να χρησιμεύει ως τελωνείο για προϊόντα που εισάγονταν μέσω της λίμνης στην επικράτεια της Γαληνότατης Δημοκρατίας· και, ένας σχετικά μικρός, χαριτωμένος ναός αφιερωμένος στον Άγιο Νικόλαο, στον οποίο σώζονται ενδιαφέρουσες τοιχογραφίες και από τον οποίο πέρασαν κατά καιρούς διάφορα χριστιανικά στρατεύματα, καθ' οδόν προς τις μάχες εναντίον των "απίστων", για να λάβουν την ευλογία του αγίου!
Ανάμεσα σ' αυτά τα στρατεύματα, το 1571, πέρασε το κατώφλι του ναού και το άγημα που κατευθυνόταν στη Βενετία, για να ενωθεί με τον υπόλοιπο στόλο (Ισπανούς, Γενοβέζους, ιππότες της Μάλτας) με αρχηγό τον Δον Ιωάννη τον Αυστριακό και να καταναυμαχήσουν τους Οθωμανούς στη Ναύπακτο. Στη ναυμαχία, περί της οποίας έγινε λόγος στην αρχή του σημειώματος αυτού. Στην ίδια ναυμαχία πήρε μέρος, και μάλιστα τραυματίστηκε στο χέρι, ο Μιγέλ δε Θερβάντες. Δυστυχώς, εδώ μαχόταν εναντίον πραγματικών εχθρών· δεν αντιμετώπιζε ανεμόμυλους, όπως ο Δον Κιχώτης, ο τραγικά συμπαθής ήρωάς του. Ή, μήπως, επρόκειτο και στην περίπτωση αυτή για ανεμόμυλους;