Ο ναός της Αγίας Σοφίας

Με την ανεξιθρησκία να βασιλεύει στο βασίλειό τους, οι Βρετανοί δεν ντρέπονται ούτε φοβούνται να διακηρύξουν την πίστη ή την απιστία τους. Μέλη της αγγλικανικής εκκλησίας οι περισσότεροι, μετρούν πολλούς καθολικούς ανάμεσά τους, αλλά και άθεους και μουσουλμάνους, εβραίους, οπαδούς του Χάρι Κρίσνα και πάει λέγοντας.
Τόποι λατρείας υπάρχουν για όλους. Κατά κύριο λόγο, βέβαια, για τους πολυπληθέστερους αγγλικανούς. Ορισμένοι ναοί, μάλιστα, αποτελούν ιστορικά και αρχιτεκτονικά μνημεία: το αβαείο του Ουέστμινστερ, ο ναός του Αγίου Παύλου στο Λονδίνο, καθώς και ο καθεδρικός ναός του Καντέρμπουρυ, ο οποίος, με τη στυγερή δολοφονία του επισκόπου Τόμας Μπέκετ στο εσωτερικό του, έχει γίνει και γι' αυτήν την αιτία τόπος προσκυνήματος. (Αλλά όλοι αυτοί οι ναοί, αν και ιδιαίτερου τουριστικού ενδιαφέροντος, δεν αφορούν άμεσα την παρούσα αφήγηση.)
Οι ορθόδοξοι χριστιανοί, από την πλευρά τους, δεν είναι ιδιαίτερα πολλοί. Εκτός των Κυπρίων και των Ελλήνων, βρίσκονται στο Λονδίνο Ρώσοι, Ρουμάνοι, Βούλγαροι.
Οι ελληνορθόδοξοι έχουν την Αγία Σοφία. Επί της Moscow Road, στην περιοχή του Bayswater, χωρίς ν' αποζητάει κάποια ιδιαίτερη προβολή, περιμένει τους πιστούς ο ναός και σφύζει από ζωή κάθε Κυριακή, γιορτή και εθνική επέτειο. Οι ψαλμωδίες του ακούγονται κατανυκτικά από Λονδρέζους και από επισκέπτες, εκεί εκκλησιάζονται οι αρχές του κυπριακού και του ελληνικού κράτους, νυν και τέως: ο Έλληνας Πρέσβης και ο Κύπριος Ύπατος Αρμοστής (έτσι αποκαλούνται οι αρχηγοί των διπλωματικών αποστολών των κρατών της Βρετανικής Κοινοπολιτείας), ο πρώην μονάρχης με την οικογένειά του.

Μερικά ιστορικά δεδομένα

Ο πρώτος ελληνικός ναός στο Λονδίνο είχε ανεγερθεί στην περιοχή του Soho, ανάμεσα στους δρόμους που σήμερα φέρουν την ονομασία Charing Cross Road και Greek Street. (Έτσι δίνεται απάντηση και στο προπετές αλλά εύλογο ερώτημα, πώς ο ελληνορθόδοξος ναός βρίσκεται τώρα όχι στην Greek Street αλλά στην Moscow Road!) Σχετική άδεια είχε δοθεί από τον δούκα της Υόρκης και από τον επιχώριο αγγλικανό επίσκοπο Henry Compton (Ερρίκο Κόμπτωνα, επί το ελληνικότερον, και κατά την επιγραφή που έχει μεταφερθεί στο νάρθηκα της Αγίας Σοφίας και επιβεβαιώνει τα συναφή ιστορικά στοιχεία), τα δε εγκαίνια του ναού που αφιερώθηκε στην Κοίμηση της Θεοτόκου πραγματοποιήθηκαν το 1677 από τον Μητροπολίτη Σάμου Ιωσήφ. (Εδώ θα πρέπει να σημειωθεί ότι η ελληνορθόδοξη εκκλησία της Μεγάλης Βρετανίας -η "φήμη" του προκαθημένου της είναι "Αρχιεπίσκοπος Θυατείρων και Μεγάλης Βρετανίας, υπέρτιμος και έξαρχος Δυτικής Ευρώπης"- συγκαταλέγεται σ' αυτές που δεν είναι αυτόνομες, αλλ' υπάγονται απευθείας στο Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως.)
Ο πρώτος ναός εγκαταλείφθηκε από τους Έλληνες, όταν ο αριθμός τους αυξήθηκε τόσο ώστε να μην αρκεί για να καλύψει τις ανάγκες τους, χρησιμοποιήθηκε ύστερα ως τόπος λατρείας προτεσταντών και αγγλικανών και κατεδαφίστηκε το 1936. Οι Έλληνες πάλι, αφού διάνυσαν μια μακρά περίοδο μετακινήσεων κατά την εκπλήρωση των εκκλησιαστικών τους καθηκόντων (παρεκκλήσιο της ρωσικής πρεσβείας, ευκτήριος οίκος στα γραφεία ελληνικής επιχείρησης στο City αφιερωμένος στον Σωτήρα Χριστό σε ένδειξη ευγνωμοσύνης για την απελευθέρωση του έθνους από τον τουρκικό ζυγό, άλλος μικρός ναός -πάλι του Σωτήρος- βασισμένος σε σχέδια του αρχιτέκτονα Λύσανδρου Καυταντζόγλου που είχε επίσης σχεδιάσει την Αγία Ειρήνη στην οδό Αιόλου και τον Άγιο Διονύσιο στην οδό Πανεπιστημίου), αποφάσισαν να ανεγείρουν ένα ναό "αντάξιο της πνευματικής τους κληρονομιάς". Συγκροτήθηκε επιτροπή, βρέθηκαν οικόπεδο και χρήματα και τέθηκε ο θεμέλιος λίθος το 1877, δυο αιώνες μετά τα εγκαίνια του πρώτου εκείνου ναΐσκου της Greek Street. Η πρώτη θεία λειτουργία τελέσθηκε το 1879, την Κυριακή της Πεντηκοστής. (Το 2002 γιορτάστηκαν τα 125 χρόνια από τη θεμελίωση του ναού της Αγίας του Θεού Σοφίας. Το επιμελημένο λεύκωμα που κυκλοφόρησε τότε αποτελεί την κυριότερη πηγή των παρεχόμενων στο κείμενο τούτο πληροφοριών.)

Ρυθμός και διακόσμηση του ναού

Θεμελιώδη επιλογή της "καταστατικής" γενικής συνέλευσης των Ελλήνων του Λονδίνου αποτέλεσε η απόφαση ότι ο ναός θα ήταν "βυζαντινού ή άλλου ελληνικού αρχιτεκτονικού ρυθμού", σαφές έτσι δείγμα περί της έκφρασης της ορθόδοξης πίστης της ελληνικής κοινότητας.
Παράδοξο, ίσως, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί το σκέλος της απόφασης που οδήγησε στο να επιφορτιστεί με την εκπόνηση των σχεδίων Βρετανός αρχιτέκτων. Παράδοξο εκ πρώτης όψεως, ευεξήγητο όμως. Ο John Oldrid Scott, γιος ενός από τους πιο διακεκριμένους αρχιτέκτονες της γοτθικής αναγέννησης κατά τη βικτοριανή περίοδο, με πλούσιες γοτθικές περγαμηνές ο ίδιος και ευσυνείδητος επαγγελματίας, κρίθηκε ότι δεν θα προσπαθούσε να επιβάλει τις προσωπικές του απόψεις, αλλά θα κατανοούσε και θα ερμήνευε σωστά τους κανόνες της βυζαντινής τεχνοτροπίας. (Μια διαφορετική εξήγηση θα κινούνταν πάνω στο συλλογισμό ότι οι Έλληνες της εποχής εκείνης, πολυταξιδεμένοι και με ευρύτητα πνεύματος, ήταν φυσικό να επιλέξουν την προσφορότερη λύση, μακριά και ανεξάρτητα από στενά εθνικιστικά κριτήρια.)
Και αποδείχτηκε πως η ανάθεση δεν ήταν σφαλερή. Ο ναός κατασκευάστηκε σε σχήμα βυζαντινού σταυρού, πλινθόκτιστος, με κεντρικό τρούλο (και όχι με πέντε τρούλους, οπότε θα έμοιαζε με το ναό του Αγίου Μάρκου στη Βενετία που είχε πρότυπο εκείνον των Αγίων Αποστόλων στην Κωνσταντινούπολη, όπως ήταν η αρχική σκέψη η οποία εγκαταλείφθηκε για οικονομικούς λόγους). Εκπλήρωνε έτσι απόλυτα τις επιθυμίες των πιστών, με μια μόνο μικρή... παρασπονδία: λόγω της θέσης του οικοπέδου, δεν κατέστη δυνατό ν' ακολουθηθεί κατά γράμμα η περί προσανατολισμού παράδοση και το ιερό "βλέπει" σχεδόν τον βορρά, όχι την ανατολή.
Τώρα, όσο αφορά την εσωτερική διακόσμηση, η αρχική ιδέα του Scott να καλυφθούν οι εσωτερικές επιφάνειες με μάρμαρο, με τη μέθοδο της ορθομαρμάρωσης, γνώρισε διάφορα στάδια εξέλιξης, πριν και μετά το θάνατό του. Παράλληλα με τα πολύχρωμα μάρμαρα και τις ολιγάριθμες ελαιογραφίες, ο ναός λαμπρύνεται από περίτεχνα ψηφιδωτά τα οποία, συνδυαστικά, απηχούν τις τάσεις της τέχνης της ορθόδοξης εκκλησίας στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα και τη διάθεση σεβασμού απέναντι στους παλαιότερους, παραδοσιακούς τύπους εικονογραφικής έκφρασης. Η άποψη πως, με τον τρόπο αυτό, οι γενιές δωρητών που συνέβαλαν στην ανέγερση του ναού απέδειξαν αφενός την πίστη τους στις ρίζες και αφετέρου την προσαρμοστικότητά τους στα νέα ρεύματα που εμφανίζονταν στην καινούργια πατρίδα τους, φαίνεται ιδιαίτερα πειστική.

Ιερά κειμήλια και βιβλιοθήκη

Ορισμένα από τα λειτουργικά σκεύη που ανήκουν στο ναό της Αγίας Σοφίας προέρχονται από τον προηγούμενο ναό του Σωτήρος. Σ' αυτά προστέθηκαν άλλα κατά τη διάρκεια του βίου του σημερινού ναού. Και τα μεν και τα δε αποτελούν δωρεές μελών της ελληνικής κοινότητας, ευλαβικά αναθήματα, τα περισσότερα από τα οποία φέρουν αφιερωτικές επιγραφές.
Κατασκευασμένα από χρυσό, ασήμι, επιχρυσωμένο μέταλλο και στολισμένα με πολύτιμους λίθους, αντανακλούν με ενάργεια την οικονομική ευμάρεια των δωρητών. Γιατί δεν πρέπει να ξεχνάει κανείς ότι από το Λονδίνο παρέλασαν οικογένειες ολόκληρες από επιτυχημένους, οικονομικά εύρωστους Έλληνες. Τα ονόματα Ράλλης, Ιωνίδης, Αργέντης, Σπάρταλης, Μαυροκορδάτος, Σκυλίτσης, Ζαρίφης, Γαλάτης θυμίζουν τους ευεργέτες του 19ου αιώνα και αμιλλώνται ευγενικά με εκείνα των εκπροσώπων της ελληνικής ναυτιλίας του 20ού αιώνα: Λεμός, Φαφαλιός, Χατζηπατέρας και άλλοι, για την παράλειψη της μνείας των οποίων ζητείται εκ των προτέρων συγνώμη.
Ανάμεσα στα προσφερθέντα αντικείμενα περίοπτη θέση κατέχουν σταυροί, καλύμματα ευαγγελίων, δισκοπότηρα, καντήλια, αρτοφόρια, δισκάρια, ιερατικά άμφια, εικόνες, ακόμα και τμήματα του επιχρυσωμένου ξυλόγλυπτου τέμπλου. Τόποι κατασκευής τους το Άγιον Όρος, η Κωνσταντινούπολη, η Ρωσία με προεξάρχουσα πόλη την Αγία Πετρούπολη, η Σμύρνη, αλλά και τα Ιόνια Νησιά και η Βοημία και η Βενετία. Υψηλής ποιοτικής εργασίας, που έρχεται να προσθέσει αξία στην ενσωματωμένη αξία των μετάλλων, τα παλαιά αυτά σκεύη κοσμούν το ναό και στέκουν με αξιώσεις δίπλα σε άλλα αφιερώματα, μεταγενέστερα, που προέρχονται από βρετανικά εργαστήρια και εκφράζουν τις καλλιτεχνικές τάσεις της νέας πατρίδας των Ελλήνων της διασποράς. Ακόμα μια απόδειξη της παραγωγικής και δημιουργικής όσμωσης των συμπατριωτών μας.
Η βιβλιοθήκη, εξάλλου, και το αρχείο του ναού της Αγίας Σοφίας συντελούν στην παροχή πληροφοριών τόσο για την ιστορία της ορθόδοξης εκκλησίας στη Βρετανία, όσο και για την εξέλιξη της ελληνικής κοινότητας του Λονδίνου. Στη βιβλιοθήκη περιμένουν τον ενδιαφερόμενο αναγνώστη χιλιάδες τόμοι που καλύπτουν ευρύ φάσμα θεμάτων (λειτουργικά και γενικότερα εκκλησιαστικά, βιβλία ελληνικής ιστορίας, άλλα που αναφέρονται σε συγκεκριμένες στιγμές της βρετανικής ιστορίας οι οποίες άπτονται της ελληνικής, όπως η περίοδος του δεύτερου παγκόσμιου πολέμου), καθώς και εκδόσεις που χαρακτηρίζονται είτε από τη σπανιότητά τους είτε από την ιδιάζουσα καλλιτεχνική τους αξία.
Στο αρχείο, τέλος, περιλαμβάνονται έγγραφα, χειρόγραφα και έντυπα, τα οποία από τη μια πλευρά αντικατοπτρίζουν τη ζωή της ελληνικής παροικίας (βιβλία γεννήσεων, γάμων, διαζυγίων, θανάτων) και τις σχέσεις των μελών μεταξύ τους (αλληλογραφία σχετικά με την ανέγερση του ναού, κατάλογος παραπόνων για την πρωτοκαθεδρία στις τελετές και για το δικαίωμα σε στασίδια!) και από την άλλη πλευρά φωτίζουν το πατριωτικό συναίσθημα των Ελλήνων του εξωτερικού σε κρίσιμες στιγμές του εθνικού βίου (έγγραφα που μαρτυρούν την ανταπόκριση της κοινότητας στις εκκλήσεις για συμπαράσταση στους πρόσφυγες της καταστροφής του 1922).

Τα ελληνικά κοιμητήρια του Λονδίνου

Η σύντομη περιήγηση στη Χριστιανική Ελλάδα του Λονδίνου, με τη συγκεκριμένη μνεία του καθεδρικού ναού της Αγίας Σοφίας, θα ήταν ελλιπής αν δεν περιείχε αναφορά στα κοιμητήρια. Γιατί οι Έλληνες που πρωτοεγκαταστάθηκαν εκεί, από τη στιγμή που στις αρχές του 18ου αιώνα είδαν ότι η κοινότητά τους ριζώνει και ότι η ζωή τους εδραιώνεται στα ξένα, αφενός μεν επιδίωξαν να δημιουργήσουν σταθερό χώρο άσκησης των θρησκευτικών τους καθηκόντων χτίζοντας τόπο λατρείας, αφετέρου δε θυμήθηκαν τη ματαιότητα των ανθρώπινων πραγμάτων και συνειδητοποίησαν την ανάγκη ύπαρξης "τελευταίας κατοικίας".
Ήδη από το 1842, λοιπόν, συμφώνησαν και αγόρασαν ένα τμήμα του κοιμητηρίου του West Norwood, το περίφραξαν με κιγκλίδωμα και μαρμάρινες στήλες σημαντικής καλλιτεχνικής αξίας και ίδρυσαν το ελληνικό νεκροταφείο. Οικοδόμησαν μνημειώδη πύλη εισόδου και, στη συνέχεια, δεν εφείσθησαν εξόδων ώστε οι τάφοι να μην έχουν να ζηλέψουν τίποτε από τα μαυσωλεία άλλων θρησκευμάτων. Οι οικογένειες που αναφέρθηκαν πιο πάνω στον πίνακα των ευεργετών του ναού χρηματοδότησαν την ανέγερση τάφων μνημειακών, οι οποίοι αναγνωρίστηκαν από τον αγγλικό Οργανισμό Πολιτιστικής Κληρονομιάς (English Heritage) ως έργα υψηλής αισθητικής.
Η επακολουθήσασα αλματώδης αύξηση των μελών της ελληνικής κοινότητας δημιούργησε το αδιαχώρητο και οδήγησε στην αναζήτηση δεύτερου κοιμητηρίου και, το 1937, αγοράστηκε και διαρρυθμίστηκε χώρος στο βορειοδυτικό Λονδίνο, στο Hendon. (Η εξέλιξη αυτή επέφερε την παρακμή του πρώτου κοιμητηρίου, με θλιβερή συνέπεια τη βαθμιαία παραμέληση της φύλαξής του και την παράδοσή του στις εγκληματικές και ιερόσυλες ορέξεις βανδάλων και τυμβωρύχων, τα αποτελέσματα της δράσης των οποίων δεν ήσαν ευτυχώς ανεπανόρθωτα.)
Σήμερα πια το κοιμητήριο του Norwood αποτελεί, μαζί με το ναό της Αγία Σοφίας, σημείο ιστορικής μνήμης και ευλαβικής υπενθύμισης του περάσματος της ελληνικής παροικίας.