Το Robben Island, εξελίχθηκε σε τόπο εξορίας των ενοχλητικών στοιχείων, που είχαν το θράσος ν' αντιταχθούν στον υγιή φυλετικό διαχωρισμό των μαύρων Νοτιοαφρικανών, από τους λευκούς συντοπίτες τους.

"Πώς σας φάνηκε η Robben Island, Sir?"
"..."
Η σιωπή μου δεν δημιουργεί προφανώς καμιά υποψία.
"Με ακούσατε; Γιατί δεν απαντάτε;"
"Διότι, αγαπητή μου δεσποινίς, τα συναισθήματά μου είναι ανάμικτα".
"..."
Ήρθε τώρα η δική της σειρά να μην αντιδράσει.
"Εξηγούμαι. Δεν αισθάνομαι πως μπορώ, αυτή τη στιγμή που μόλις επέστρεψα από το νησί, να καταλήξω σε συμπέρασμα. Έτσι, εν θερμώ."
"Δηλαδή;"
Διστάζω, για να μην προσβάλω ή να μην πληγώσω.
"Δηλαδή, από τη μια πλευρά κατανοώ και σέβομαι τα όποια οικονομικά κίνητρα βρίσκονται πίσω από την απόφαση να ανατεθεί η εκμετάλλευση αυτού του συμβολικού τόπου σε ιδιωτικό φορέα, ο οποίος τον έχει μετατρέψει σε κερδοφόρο βιομηχανία. Από την άλλη πλευρά, όμως, ενοχλούμαι -εξανίσταμαι, θα ήταν η ορθότερη λέξη- καθώς η επίσκεψη δεν έχει τον χαρακτήρα προσκυνήματος ούτε καν αφήνει περιθώρια σεβασμού του χώρου. Έχει μετατραπεί σε μαζική τουριστική ατραξιόν, σε ένα είδος Disneyland! Και ο χαρακτηρισμός αυτός, όσο υπερβολικός κι αν ακούγεται, δεν προέρχεται από μένα, πιστέψτε με· τον άκουσα από άλλους, πιο αγανακτημένους επισκέπτες!"

Το μικροσκοπικό νησάκι που βρίσκεται βόρεια του Cape Town, της "Πόλης του Ακρωτηρίου" των παλιών σχολικών βιβλίων γεωγραφίας, έχει ονομαστεί Robben Island από τις πολλές φώκιες που κατέφευγαν εκεί, στα πρώτα χρόνια της κυριαρχίας των Ολλανδών στη Νότια Αφρική. "Robben" στα ολλανδικά σημαίνει "φώκια" και, φυσικά, επικράτησε ο όρος που χρησιμοποιούσαν οι ισχυροί κατακτητές.
Απέχει έντεκα χιλιόμετρα από την πόλη και μόλις επτά από την πλησιέστερη στεριά. Τα παγωμένα νερά, ωστόσο, του Νότιου Ατλαντικού, σε συνδυασμό με τα ορμητικά του ρεύματα και με τους εγκαταβιούντες λευκούς καρχαρίες, καθιστούν αδιανόητη ακόμη και την υποψία σχεδίου κολυμβητικού διάπλου του στενού.
"Δεν είναι Αλκατράζ εδώ," σκέφτηκαν οι ρέκτες εφαρμοστές του απαρτχάιντ. Και από το 1960 άρχισαν να στοιβάζουν εκεί κατά εκατοντάδες τους μαύρους πολιτικούς κρατούμενους· συγγνώμη, "τους εγκληματίες κατάδικους του κοινού ποινικού δικαίου", αυτή ήταν η σωστή ορολογία!
Έτσι, το νησί Ρόμπεν βρήκε έναν επιπλέον προορισμό, μετά τη χρήση του ως τόπου εναπόθεσης των λεπρών (από τα 1840 μέχρι το 1931, οπότε ο Οργανισμός Υγείας της "Κοινωνίας των Εθνών" απαγόρευσε την απομόνωση των πασχόντων από τη νόσο του Χάνσεν και οδήγησε στην κατάργηση της κάθε Σπιναλόγκας) και ως στρατιωτικής βάσης των Βρετανών κατά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Εξελίχθηκε σε τόπο εξορίας των ενοχλητικών στοιχείων που είχαν το θράσος ν' αντιταχθούν στον υγιή φυλετικό διαχωρισμό των μαύρων Νοτιοαφρικανών από τους λευκούς συντοπίτες τους.

"Είναι πολύ δύσκολο να μιλήσει κάποιος για την περίοδο καταπίεσης του απαρτχάιντ, είτε λόγω της τραυματικής εμπειρίας που ζήσαμε είτε λόγω του σεβασμού και της τιμής που οφείλουμε στα, επώνυμα και ανώνυμα, θύματα της τυραννικής εξουσίας των λευκών."
Κάπως έτσι διατυπώνουν τις εισαγωγικές τους σκέψεις όσοι έχουν γράψει για τα διαδραματισθέντα στη Νότια Αφρική κατά την πρόσφατη εκείνη εποχή, καθώς και οι συμπαθείς εκπαιδευμένοι ξεναγοί στα πούλμαν που περιφέρουν τους τουρίστες στο νησί.
Μόνο που η όλη οργάνωση δεν συντελεί στη δημιουργία του απαραίτητου κλίματος σεβασμού και τιμής.
Αρχίζοντας από τις ουρές για τα ηλεκτρονικά εισιτήρια ή την ατέρμονα τηλεφωνική αναμονή για κράτηση θέσεων· συνεχίζοντας με μιαν απίθανα θορυβώδη συγχορδία φωνών, γέλιων και ήχων από φωτογραφικές και κινηματογραφικές κάμερες πάνω στο πλοίο ("το οποίο φορτώνεται με εκατόν πενήντα επιβάτες ανά ώρα,  αλλά στο μέλλον θα κινούνται πλοία με διπλάσια χωρητικότητα!", διαβεβαιώνει ο κατά τα άλλα σοβαρός τουριστικός οδηγός)· και τελειώνοντας με την ομαδική ξενάγηση, σε γκρουπ των πενήντα ατόμων πεζή ή σε πούλμαν, που προσφέρει βήμα για τις πιο αναπάντεχες και εξωφρενικές αντιδράσεις του κοινού. Τιμή και σεβασμός, είπατε;

Κι όμως. Το νησί προσφέρεται για μοναδική, συμβολική, προσκυνηματική εμπειρία.
Με τη βασανιστικά μικρή, αλλά συνάμα τόσο απαγορευτική, απόστασή του από τη στεριά.
Με τη σαρκαστική πινακίδα που δεσπόζει στην αποβάθρα και παραπέμπει σε αντίστοιχα ναζιστικά ευρήματα: "Υπηρετούμε με περηφάνια"!
Με τις μάντρες και τα ηλεκτροφόρα καλώδια γύρω από τις πτέρυγες των κελιών.
Με τους υποτυπώδεις, σχεδόν ανύπαρκτους, χώρους "υγιεινής".
Με τα ασφυκτικά κελιά.
Με τα κλουβιά των σκυλιών φύλαξης που δεν είχαν τίποτε να ζηλέψουν σε ευρυχωρία από τα κελιά των ανθρώπων.
Με τα ημίωρα επισκεπτήρια που πραγματοποιούνταν στον... καταιγιστικό ρυθμό ενός ανά εξάμηνο!
Με το λατομείο που έδωσε τα υλικά για να χτίσουν εκεί οι πρώτοι κρατούμενοι τα δεσμωτήρια για τους επόμενους.
Με το ίδιο αυτό λατομείο που συνέχισε να απασχολεί τους φυλακισμένους ακόμα και όταν οι πέτρες του δεν χρειάζονταν: για απλή μεταφορά τους από το σημείο Α, στο σημείο Β, στο σημείο Γ και πάλι στο σημείο Α.
Με τη σπηλιά του λατομείου, η οποία χρησίμευε ως στεγασμένος χώρος για το μεσημεριανό φαγητό, αλλά και για μυστική ανταλλαγή απόψεων και συνεννόηση ανάμεσα στους κρατούμενους, καθώς οι οσμές από τις αφοδεύσεις -που κι αυτές γίνονταν εκεί- κρατούσαν τους φύλακες μακριά.
Με τις συγκλονιστικές φωτογραφίες των ομοιόμορφα και πανάλαφρα ντυμένων κατάδικων, ποδεμένων μόνο με σανδάλια, χειμώνα-καλοκαίρι.
Με τους καταλόγους ενδιαίτησης, οι οποίοι διέφεραν κατά το περιεχόμενο βάσει του χρώματος των φυλακισμένων: τόσες φορές την εβδομάδα δικαιούνταν κρέας οι μαύροι, τόσες ουγκιές ψωμί οι μικρόσωμοι Ινδοί, τόσες κουταλιές σούπα οι μιγάδες.
Με τον μικροσκοπικό οικίσκο που είχε διατεθεί για την πλήρη απομόνωση ενός από τους εμβληματικούς ηγέτες των απελευθερωτικών κινημάτων, του Ρόμπερτ Σομπούκβε. Μετά την έκτιση της τριετούς ποινής που του είχε επιβληθεί για ανατρεπτική δράση, η κυβέρνηση φοβόταν να τον ελευθερώσει και τον μετέφερε στο νησί Ρόμπεν, με βάση ειδικό νόμο και χωρίς οποιαδήποτε αιτιολόγηση. Του απαγόρευσε κάθε επικοινωνία -ούτε οι φρουροί είχαν δικαίωμα να του απευθύνουν τον λόγο- και τον ανάγκασε να διαβιώσει στο μοναχικό σπιτάκι επί εννέα χρόνια. Δεν αποτέλεσε έκπληξη, κατόπιν αυτών, ούτε η προσβολή του από καρκίνο ούτε η σχεδόν ολική απώλεια της ικανότητάς του να μιλάει.
Τέλος, με το κελί αριθμός 5 της πτέρυγας Β, το οποίο "φιλοξένησε" τον λατρεμένο από τους συμπατριώτες του και δημοφιλέστατο ανά την υφήλιο Νέλσον Μαντέλα. Δεκαέξι συναπτά χρόνια παρέμεινε στον κλειστοφοβικό χώρο του ο χαρισματικός ηγέτης. Άλλα δέκα σε περιορισμό κατ' οίκον. Επέζησε χάρη στο αδάμαστο πνεύμα του και τη λαχτάρα του για λευτεριά, βγήκε δε πάλι στον κόσμο γελαστός χάρη στην ανοιχτή καρδιά του.
Φαίνεται, λοιπόν, απόλυτα δικαιολογημένη η κατάταξη του νησιού Ρόμπεν στα μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς από την UNESCO.

Γιατί, ναι. Το νησί προσφέρεται για μοναδική, συμβολική, προσκυνηματική εμπειρία.
Ιδίως αν λάβει κανείς υπόψη πως η ξενάγηση στο εσωτερικό των φυλακών (όχι στα πούλμαν που περιάγουν τους τουρίστες στο γύρο του νησιού) πραγματοποιείται από παλιούς τροφίμους του δεσμωτηρίου! Καμιά δεκαριά μεσήλικες που, μη βρίσκοντας αλλού εργασία και κάνοντας την καρδιά τους πέτρα, αποφάσισαν πάλι να ζήσουν στο Ρόμπεν. Με τις οικογένειές τους. Με τα παιδιά τους να πηγαίνουν εκεί στο σχολείο. Και με τις μνήμες τους να αναβιώνουν καθημερινά, καθώς διηγούνται το παρελθόν και καθώς δείχνουν καθένας το δικό του πικρό κελί! Για ένα γλίσχρο μισθό και λίγα φιλοδωρήματα!

Όμως... Όλα τα παραπάνω, που θα μπορούσαν να κάνουν όχι απλώς να κυλήσει το δάκρυ αλλά να σπάσει η καρδιά, κάπως διαλύονται μέσα στη βιομηχανοποιημένη μαζική μετακίνηση, μέσα στις λίγες -μα εξωφρενικά ανόητες- ερωτήσεις, τα θλιβερά σχόλια και μερικά θρασύτατα καμώματα. Σταχυολογώ:
"Δεν υπάρχουν σήμερα κρατούμενοι, για να τους δούμε;" Η ερώτηση απευθύνθηκε στο ξεκίνημα της διαδρομής του πούλμαν.
"Σ' αυτά τα σιδερένια διώροφα κρεβάτια κοιμόντουσαν οι φυλακισμένοι;" Η ερώτηση τέθηκε στον παλιό τρόφιμο, ο οποίος επιδείκνυε έναν ομαδικό κοιτώνα.
"Μα, το γεγονός ότι ο Σομπούκβε έτρωγε το ίδιο φαγητό με τους φρουρούς, όπως μας είπατε, δείχνει ότι δεν του φέρονταν τελείως απάνθρωπα. Μπορούσαν να του δίνουν χειρότερη τροφή!" Το σχόλιο διατυπώθηκε, όταν ο ξεναγός αναφέρθηκε στην αυστηρή απομόνωση και την πλήρη απαγόρευση επικοινωνίας.
"Αγάπη μου, τράβηξέ μου μια φωτογραφία πίσω από τα κάγκελα!" Ο ηλικιωμένος κύριος με την φαρδιά καπελαδούρα πήρε γελαστή πόζα πίσω από μια σιδερόφραχτη πόρτα.
Αυτά. Και, ειλικρινά, δεν προστίθεται τίποτε "συγγραφική αδεία".
Αλλά τι χρεία υπάρχει περαιτέρω μαρτυρίας, όταν ολόκληρη η διαδικασία έχει μετατραπεί σε επικερδή επιχείρηση; Όταν, κατά πως επισημαίνει και ο κατά τα άλλα σοβαρός τουριστικός οδηγός, "τα καράβια διαθέτουν μπαρ με μεζεδάκια και αναψυκτικά, δεν παρέχουν ωστόσο φαγητό, η δε μπύρα δεν πωλείται κατά τη μετάβαση στο νησί, αλλά κατά την επιστροφή";

Κρίμα.
Παρ' όλ' αυτά... Μήπως θα 'πρεπε να συνεκτιμηθεί και η διάθεση αυτού του βασανισμένου λαού να κοινολογηθούν όσο το δυνατόν περισσότερο τα βάσανά του; Κι ακόμη, μήπως θα 'πρεπε να ληφθεί υπόψη η ανάγκη της κυβέρνησης της Νότιας Αφρικής να αυξήσει με κάθε τρόπο τα έσοδά της (από τη φορολόγηση της συγκεκριμένης επιχείρησης), προκειμένου να ορθοποδήσει; Λέμε, μήπως;
Αλλά, και έτσι να συμβαίνει, η πικρή γεύση παραμένει. Μαζί με τα ανάμικτα συναισθήματα.

Στοιχεία και φωτογραφικό υλικό από: