Όταν η πρωτεύουσα της χώρας σου έχει καθιερωθεί επί δύο αιώνες σε μια πόλη φαντασμαγορική, παραθαλάσσια, ζωντανή και ιδιαίτερα ελκυστική, χρειάζεται μεγάλο πολιτικό θάρρος για ν’ αποφασίσεις να τη μεταφέρεις στο πουθενά. Ιδίως αν, στο παρελθόν, είχε ήδη πραγματοποιηθεί μια μεταφορά από άλλη πόλη, εξίσου ενδιαφέρουσα. Και, για να μην συνεχιστεί το αίνιγμα, η Βραζιλία αποτελεί το θέμα του άρθρου αυτού.

Από το 1549 μέχρι το 1763 πρωτεύουσά της ήταν το Σαλβαντόρ, ο Σωτήρας ή ο Άγιος Σώστης που θα λέγαμε στα ελληνικά, μια πόλη στον μυχό του κόλπου των Αγίων Πάντων, όλες τούτες οι ονομασίες δοσμένες από τους Πορτογάλους που εγκαταστάθηκαν εκεί κατά τις ένδοξες εξορμήσεις τους τον δέκατο έκτο αιώνα. Μετά το 1763, η πρωτεύουσα μεταφέρθηκε στο Ρίο ντε Τζανέιρο, αρχικά μεν κατά την περίοδο της συνεχιζόμενης πορτογαλικής αποικιοκρατικής κυριαρχίας και, στη συνέχεια από το 1821(!) μέχρι το 1960 κατά την εποχή της βραζιλιάνικης ανεξαρτησίας.
Έλα, όμως, που το κοσμοπολίτικο Ρίο, με τη διασκέδαση, τη λαμπερή ζωή και το καρναβάλι του, κρίθηκε απόμερο σε σχέση με την υπόλοιπη χώρα. Οπότε, ο ρέκτης πρόεδρος Κούμπιτσεκ αποφάσισε να δημιουργήσει μια νέα πρωτεύουσα στο μέσο περίπου της Βραζιλίας. Με ευρωπαϊκές ρίζες κι ο ίδιος, έλκοντας την καταγωγή από την Τσεχία, θέλησε αφενός να θέσει σε εφαρμογή παλαιότερη ιδέα που είχε εγκαταλειφθεί λόγω πολιτικών διαφωνιών και αφετέρου να προσαρμοστεί στις απαιτήσεις της σύγχρονής πολεοδομίας, όπως αυτές είχαν καταγραφεί στη Χάρτα των Αθηνών!
Ακριβώς. Όσο κι αν δεν είναι γνωστό στο ευρύτερο κοινό, πρόκειται για έγγραφο το οποίο καταγράφει τα συμπεράσματα του Διεθνούς Συνεδρίου Σύγχρονης Αρχιτεκτονικής που βασίστηκαν στις πολεοδομικές μελέτες του Le Corbusier στις αρχές της δεκαετίας του 1930. Το Συνέδριο διοργανώθηκε το 1933, αλλά δεν κατέστη δυνατόν να πραγματοποιηθεί στην τότε Σοβιετική Ένωση, όπως είχε προγραμματιστεί, και έγινε στο ατμόπλοιο «Πατρίς» κατά τη διάρκεια του πλου από τη Μασσαλία προς την Αθήνα.
Έτσι συνελήφθη η Μπραζίλια. Δεν υπήρξαν, άραγε, αντιδράσεις ενάντια στην απόφαση του προέδρου; Φυσικά υπήρξαν. Προνομιούχοι γερουσιαστές και βουλευτές, δυσκίνητοι δικαστικοί, βολεμένοι δημόσιοι υπάλληλοι, πρεσβευτές και διπλωματικό προσωπικό που μετακόμιζαν από τα μεγαλόπρεπα, παλιά κτήρια των πρεσβευτικών κατοικιών του Ρίο, ιδιώτες επιχειρηματίες συνηθισμένοι στην άνεση πρόσβασης που πρόσφερε το διεθνές αεροδρόμιο. Ακόμη και οι ίδιοι οι κάτοικοι των πόλεων της νοτιοανατολικής Βραζιλίας, με προεξάρχον το Σάο Πάολο, προέβαλαν αντιρρήσεις. Αλλ’ όμως η πολιτική βούληση είχε το πάνω χέρι και, το 1956, οι εργασίες άρχισαν υπό τη γενικότερη επίβλεψη των αρχιτεκτόνων Lúcio Costa και Oscar Niemeyer, μαθητή του Le Corbusier.
Προηγήθηκε κατόπτευση του χώρου από αέρος και κατασκευάστηκε αμέσως αεροδιάδρομος για τη μεταφορά των αναγκαίων οικοδομικών υλικών και άλλου βαρέος εξοπλισμού, κινήσεις που πρόσδωσαν στη Μπραζίλια τον τίτλο της πρώτης πόλης στην υφήλιο που συνελήφθη… αεροπορικώς και έλαβε το σχήμα αεροπλάνου. Αρκετά χρόνια αργότερα χαράχτηκαν οι οδικές αρτηρίες. Χτίστηκε και φράγμα στο ποτάμι για να δημιουργηθεί η τεχνητή λίμνη που πήρε το όνομά του: Paranoá λέγεται και πόρρω απέχει από την ηχητικά συγγενή της λέξη με την ελληνική ρίζα.
Τη σύλληψη ακολουθεί ο τοκετός. Η Μπραζίλια γεννήθηκε τον Απρίλιο του 1960 και εγκαινιάστηκε με αρχικό πληθυσμό εκατό χιλιάδων κατοίκων. Ας σημειωθεί παρενθετικά ότι σήμερα αριθμεί πάνω από δυόμισι εκατομμύρια και ότι έχει από το 1987 περιληφθεί στον κατάλογο των μνημείων της παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO.

Με τόσο πρόσφατη κατασκευή, θα αναρωτηθεί κάποιος, αξίζει να την επισκεφθείς; Η απάντηση έρχεται αυθόρμητα και είναι καταφατική. Ας δούμε γιατί.
Από Θεού άρξασθε, λέγεται συχνά, γι’ αυτό ξεκινάμε με τον καθεδρικό ναό, αφιερωμένο στην Παναγία Φανερωμένη. Οικοδόμημα στη βάση του κωνικό, με τα συγκλίνοντα λευκά τόξα του να ανελίσσονται σε αποκλίνοντα, δημιουργώντας από μακριά μια αίσθηση ανάτασης, η οποία επιτείνεται από τον απλό μα εντυπωσιακό σταυρό. Έξω από την είσοδο, τα χάλκινα αγάλματα των τεσσάρων ευαγγελιστών μοιάζουν σαν να στέκονται ακοίμητοι φρουροί. Η δε είσοδος δεν γίνεται επίπεδα: ο πιστός κατεβαίνει μια επικλινή επιφάνεια, σχεδόν σαν σκοτεινή σήραγγα, ώστε να νοιώσει δέος ενώπιον του υψηλότερα ιστάμενου Παντοδύναμου. Ύστερα, βέβαια, τα βιτρό αφήνουν το φως να εισέρχεται άφθονο και οι ελάχιστες ζωγραφικές ή γλυπτικές παρεμβάσεις βοηθούν στο να μην αποσπάται η προσοχή. Μόνη εξαίρεση, το εκπληκτικής ακρίβειας αντίγραφο της Πιετά του Μιχαήλ Άγγελου, το οποίο σμιλεύτηκε μετά από ειδική άδεια του Πάπα, που χαίρεται το πρωτότυπο στον Άγιο Πέτρο του Βατικανού.
Περνώντας, τώρα, από τα εκκλησιαστικά στα κοσμικά, επισκεπτόμαστε την Πλατεία των Τριών Εξουσιών, στην οποία δεσπόζουν τα εξής κτήρια: το Δικαστικό Μέγαρο που στεγάζει το Ομοσπονδιακό Ακυρωτικό Δικαστήριο (τον Άρειο Πάγο, για να μη λησμονούμε την Ελλάδα), το Προεδρικό Μέγαρο (με σημερινή ένοικο που κι αυτή έλκει την καταγωγή της από την Ευρώπη, συγκεκριμένα από τη γειτονική μας Βουλγαρία) και τα δύο κτήρια του Κογκρέσου. Τα τελευταία αυτά είναι αδύνατον να μην προσελκύσουν το βλέμμα, όχι τόσο λόγω των πανύψηλων δίδυμων πύργων για τις υπηρεσίες τους, όσο λόγω της αρχιτεκτονικής πρωτοτυπίας των χώρων συνεδριάσεων των μελών της Γερουσίας και της Βουλής: δυο τεράστιοι θόλοι, σαν τους ιπτάμενους δίσκους της φαντασίας μας, ο ένας κυρτός και ο άλλος κοίλος. Προφανώς, ο Niemeyer δεν έθεσε χαλινό στη δική του φαντασία.
Από την παραπάνω πλατεία φεύγει μια τεράστια σε φάρδος λεωφόρος, η Esplanada dos Ministérios. Αρχής γενομένης απ’ το Υπουργείο Εξωτερικών, που είναι σαν να επιπλέει διπλωματικά και να αντανακλά τον όγκο του στη γύρω λιμνούλα, και απ’ το Υπουργείο Δικαιοσύνης με τους έξι τεχνητούς καταρράκτες που, όντας διάφανοι, τονίζουν τη διαύγεια της συγκεκριμένης εξουσίας, ακολουθεί μια σειρά δεκαέξι πανομοιότυπων οικοδομημάτων, των λοιπών υπουργείων. Όλα θυμίζουν έντονα το κτήριο των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη, της ίδιας περίπου εποχής. Με τη διαφορά ότι, όπως επισημαίνει ο τουριστικός οδηγός, τα βραζιλιάνικα υπουργεία έπεσαν θύματα βανδαλισμών στα πρώτα χρόνια από υπαλλήλους που εκδήλωναν τη διαφωνία τους για τη μετακόμιση από το Ρίο. Φέρνει στον νου κάτι η εν λόγω συμπεριφορά;
Στην άλλη άκρη της λεωφόρου, το απόλυτα φουτουριστικό μνημείο του Κούμπιτσεκ, με το άγαλμα του προέδρου να στέκεται επάνω στο μνημείο αλλά και να καλύπτεται απ’ αυτό, περιέχει αφενός ιστορικά έγγραφα σχετικά με την ίδρυση της Μπραζίλια και αφετέρου το αυτοκίνητό του! Ενδιαφέρουσα εκκεντρικότητα, η οποία ίσως δεν αφίσταται του πνεύματος που επικράτησε κατά την κατασκευή της πρωτεύουσας: μιας πόλης φτιαγμένης για την κίνηση των τροχοφόρων, με το κέντρο της να αποτελεί ένα τεράστιο σύμπλεγμα οδικών αξόνων, στο έπακρο εχθρικών απέναντι στους πεζούς.
Όμως. Τα αυτοκίνητα σέβονται τους πεζούς και σταματούν στις διαβάσεις. Και οι πεζοί βρίσκουν πάντα τον απαραίτητο ζωτικό χώρο τους. Είτε στο πάρκο και στις όχθες της λίμνης είτε στα εμπορικά συγκροτήματα, αντίγραφα των βορειοαμερικανικών malls, είτε στις γειτονιές. Ναι, υπάρχουν γειτονιές στη Μπραζίλια. Βρίσκονται κάπου στο μέσον των οικοδομικών, κατοικήσιμων «τετραγώνων» και συγκεντρώνουν λογής-λογής καταστήματα προς εξυπηρέτηση των βιοτικών αναγκών. Και όχι μόνο των αναγκών της τροφής, σωματικής και πνευματικής, με ποικίλα εστιατόρια και πολιτιστικούς χώρους. Παρέχουν, επίσης, τη δυνατότητα χορευτικών εξορμήσεων οι οποίες, συντελούντος του ευνοϊκού καιρικού κλίματος, πραγματοποιούνται μέσα κι έξω απ’ το μαγαζί, στα παρακείμενα πεζοδρόμια! Οι βραζιλιάνικες λιχουδιές πηγαινοέρχονται, ενώ οι μαργαρίτες και οι καϊπιρίνιες συνεισφέρουν κατά δύναμη στη δημιουργία ευνοϊκού κλίματος, ανάμεσα στους θαμώνες τώρα. Προσοχή, ωστόσο. Στις εντεκάμισι το αργότερο, η μουσική σταματάει. Ώρες κοινής ησυχίας. Είπατε τίποτα;

Τι άλλο να προσθέσει κανείς για την εντυπωσιακά παράξενη αυτή πόλη; Μερικά αρνητικά σημεία; Όπως την οιονεί παντελή αδυναμία -για την ακρίβεια, αδιαφορία- των εντοπίων να αρθρώσουν λόγο σε οποιαδήποτε άλλη γλώσσα, εκτός από την πορτογαλική; Τους ασφυκτικά περιορισμένους χώρους του διεθνούς (;) αεροδρομίου που ουδόλως προσφέρονται για τις παραδοσιακές αγορές της τελευταίας στιγμής; Εκεί, όπου επίσης συναντάς αδιαπέραστο σχεδόν γλωσσικό τείχος; Άκουσον, άκουσον!
Είναι, όμως, άδικο να τελειώσουμε την περιήγηση με παράπονα, έστω δικαιολογημένα. Μια, λοιπόν, που αρχίσαμε από Θεού, ας κλείσουμε με την επισήμανση ενός άλλου ναού, του Santuario Dom Bosco. Δεν τον αναφέρει ο τουριστικός οδηγός. Μόνο η γνώση κι η καλοσύνη του οδηγού της ελληνικής πρεσβείας μάς έφερε στο εσωτερικό του. Ποιο το ενδιαφέρον του; Ολόκληρο το «τοίχωμά» του αποτελείται από κρύσταλλα διαφόρων μεγεθών, σε όλες τις αποχρώσεις του γαλάζιου. Μοντέρνος αναμφίβολα. Ενδεχομένως, η σύλληψή του να φαίνεται αιρετική. Αλλά είναι τέτοια η κατάνυξη που γεννάει στην ψυχή το φως που διαθλάται και την αγγίζει με το χρώμα του ουρανού, ώστε κάθε τυχόν εκκλησιαστική αρχιτεκτονική επιφύλαξη να κρίνεται απορριπτέα. Η θεϊκή ματιά δεν γνωρίζει επιφυλάξεις.

ΧΧΧΧΧ