Παλλόμενη καρδιά ενός περήφανου έθνους...

Από μια μοσχοβίτικη πλατεία στο πέρασμα ενός μεγάλου τμήματος της παγκόσμιας ιστορίας. Μόσχα. Επιβλητική πρωτεύουσα μιας χώρας αχανούς. Παλλόμενη καρδιά ενός περήφανου έθνους.
Καθώς τα ελληνικά βήματα διασχίζουν τις πολύβουες, φαρδιές λεωφόρους πλησιάζοντας στην Κόκκινη Πλατεία, ένας διχασμός ξεπηδάει από τα σωθικά. Κόκκινη ή Ερυθρά; Δεν πρόκειται για ένα απλό δίλημμα ανάμεσα στην καθαρεύουσα και τη δημοτική, αυτό θα ήταν εύκολο να αντιμετωπιστεί και, ίσως, θα μπορούσε μάλιστα και να παρακαμφτεί μέσα στην τωρινή ασημαντότητά του. Πρόκειται για κάτι βαθύτερο: για μια σκληρή επιλογή ανάμεσα στις διδαχές των βιβλίων της ιστορίας που βρέθηκαν επάνω στα μαθητικά θρανία της μεταπολεμικής περιόδου και στις παθιασμένες οιμωγές όλων εκείνων των συμπατριωτών που ταλαιπωρήθηκαν και πόνεσαν κατά την ίδια περίοδο. Πρόκειται για απόφαση ζωής. Διαλέγεις τον όρο που σου υπαγορεύει η λογική, το πολιτικό και οικογενειακό σου παρελθόν και -τελικά- η ιστορική εξέλιξη; Ή διαλέγεις τον όρο που σου ψιθυρίζει κάποια συναισθηματική χορδή, το παρελθόν αδελφικών σου φίλων και συγγενών και η σημερινή τους απορία; Απέναντι στον νου, ετούτη τη φορά νικήτρια αναδεικνύεται η καρδιά.

Πλησιάζοντας στην Κόκκινη Πλατεία...
Ψαλμωδίες ακούγονται. Από πού, άραγε; Εκκλησιά καμιά δεν διακρίνεται. Δεξιά, υψώνεται ο ερυθρόμορφος όγκος του Κρατικού Ιστορικού Μουσείου (που εγκαινιάστηκε το 1883 και περιλαμβάνει τεσσεράμισι περίπου εκατομμύρια εκθέματα αντιπροσωπευτικά της ρωσικής ιστορίας), αριστερά και πίσω συνωστίζονται οι εργαζόμενοι Μοσχοβίτες και οι εντυπωσιαζόμενοι τουρίστες, γύρω από το άγαλμα του έφιππου στρατάρχη Ζούκωφ, και εμπρός φαίνονται δυο πύλες που οδηγούν στην Κόκκινη Πλατεία.
Οι ψαλμωδίες, ωστόσο, επιμένουν. Και φαίνεται να έχουν την πηγή τους κάπου στο ενδιάμεσο των δυο εισόδων την Πλατείας. Το βλέμμα ανοίγει δρόμο, παραμερίζοντας διαβάτες και προσκυνητές, και βρίσκεται στην πρόσοψη ενός μικροσκοπικού (για ρωσικά δεδομένα) παρεκκλησιού. Είναι το παρεκκλήσι της Παναγίας της Πορταΐτισσας που έχει στηθεί εκεί, και είναι τα μεγάφωνά του που απλώνουν τις βυζαντινές μελωδίες.
Από τα μέσα του 17ου αιώνα φυλασσόταν στο παρεκκλήσι ένα αντίγραφο της θαυματουργής εικόνας της Παναγίας της Ιεράς Μονής Ιβήρων του Αγίου Όρους. Τη δεκαετία του '30 το παρεκκλήσι κατεδαφίστηκε, δεδομένου ότι η παρουσία του εμπόδιζε την ομαλή πορεία των στρατιωτικών παρελάσεων, που πραγματοποιούνταν ενώπιον της πανίσχυρης ηγεσίας της Σοβιετικής Ένωσης.
Το 1995 επετράπη η ανοικοδόμηση του συνόλου της Πύλης της Αναστάσεως και το παρεκκλήσι λειτούργησε ξανά. Καινούργιο αντίγραφο της εικόνας της Παναγίας της Ιβηρίτισσας, όπως την αποκαλούν οι Ρώσοι, βρίσκεται τώρα εκεί καθώς το παλιό φυλάσσεται στη μονή Ναβαντιέβιτσι (μονή των παρθένων, των κοριτσιών).

Αφήνοντας πίσω τις χριστιανικές μελωδίες, -καθώς και τους τέσσερις Μοσχοβίτες που, μεταμφιεσμένοι σε Μαρξ, Τσάρο Νικόλαο, Λένιν και Στάλιν σου προτείνουν κοινή φωτογράφηση έναντι αδρού αντίτιμου-, βαδίζεις πια στην περίφημη Πλατεία.
Ο επιθετικός προσδιορισμός "κόκκινος", πάντοτε σύμφωνα με τον οδηγό, σήμαινε "όμορφος" στην παλιά σλαβονική διάλεκτο. Επρόκειτο, επομένως, για την όμορφη πλατεία, χαρακτηρισμό που δεν διστάζει ο περιηγητής να της δώσει και σήμερα. Όχι τόσο για τον τυχόν περίτεχνο διάκοσμο των κτιρίων της ούτε για τα μνημεία που τη στολίζουν. Όμορφη παρουσιάζεται στα μάτια εκείνου του επισκέπτη ο οποίος βλέπει, σ' αυτό το τεράστιο πλάτωμα, το πέρασμα ενός μεγάλου τμήματος της παγκόσμιας ιστορίας.
Στο βορεινό άκρο της δεσπόζει ο ναός που οικοδομήθηκε τον 16ο αιώνα, κατά παραγγελία του Τσάρου Ιβάν του Τρομερού. Αρχιτεκτονικά παράξενο κτίσμα, περικλείει εννέα εκκλησίες, όλες υπερυψωμένες και στηριγμένες σε ένα βάθρο: οκτώ χτισμένες σε ακανόνιστο κυκλικό σχήμα και η κεντρική, ψηλότερη, αφιερωμένη στην Παναγία. Το όλο οικοδόμημα είναι ευρύτερα γνωστό ως ναός του Αγίου Βασιλείου. Μπροστά στο ναό, το άγαλμα των ηρώων Μίνιν και Παζάρσκι που μπήκαν το 1612 στην πλατεία, θριαμβευτές ενάντια στα πολωνικά στρατεύματα και ελευθερωτές της Μόσχας.
Στο απέναντι άκρο, το Κρατικό Ιστορικό Μουσείο και η Πύλη της Αναστάσεως, ενώ την δυτική πλευρά καταλαμβάνει το κτίριο των καταστημάτων Γκουμ, πυρήνας εμπορικής δραστηριότητας κατά την σοβιετική εποχή και κέντρο που πλημμυρίζει πλέον από όλες τις γνωστές καπιταλιστικές επωνυμίες.

Η ανατολική πλευρά της Κόκκινης Πλατείας, όμως, διεκδικεί τα πρωτεία της ιστορικής συγκίνησης. Το Κρεμλίνο, με τα κτίρια και τα κωδωνοστάσια των εκκλησιών του να διαγράφεται στο βάθος, με το κόκκινο εξωτερικό τείχος του να χαράσσει το όριο της πλατείας. Οι κερκίδες από τις οποίες παρακολουθούσαν τις παρελάσεις οι αξιωματούχοι της κομμουνιστικής νομενκλατούρας παραμένουν άδειες. Οι τάφοι των ηρώων της σοβιετικής περιόδου σκιάζονται από σκουροπράσινα φυλλώματα. Οι προτομές των εξεχουσών πολιτικών προσωπικοτήτων του καθεστώτος (Σουσλώφ, Στάλιν, Μπρέζνιεφ, Αντρόπωφ και μερικών άλλων) ατενίζουν ανέκφραστα το κενό. Και στο μέσο, επιβάλλει την παρουσία του -και τη σιωπή- το γρανιτένιο μαυσωλείο του Βλαντιμίρ Ίλιτς Ουλιάνοφ, του Λένιν.
Η ουρά για την επίσκεψή του δεν είναι ιδιαίτερα μακριά. Ο έλεγχος ασφαλείας θυμίζει αεροδρόμιο, με πρόσθετη υποχρέωση να παραδοθούν στον αρμόδιο υπάλληλο όλες οι φωτογραφικές μηχανές. Και οι επισκέπτες -περίεργοι ή προσκυνητές- βαδίζουν εφ' ενός ζυγού. Όσο πλησιάζουν στην είσοδο του μνημείου, οι συζητήσεις καταλαγιάζουν, καθώς η στάση των παριστάμενων αστυνομικών δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνείας.
Ακολουθείς τον προπορευμένο, αργά και σιωπηλά, και ανεβαίνεις τα λίγα σκαλοπάτια της εισόδου. Το φως της ημέρας χάνεται και τα μάτια σου προσπαθούν να συνηθίσουν στο ημίφως. Μια ένστολη φιγούρα με κέρινο χρώμα στο πρόσωπο στέκεται στο βάθος. Αν δεν ήταν ορθός ο στρατιώτης, θα τον νόμιζες νεκρό. Τον κοιτάζεις αποσβολωμένος κι εκείνος, σαν για να σε βεβαιώσει ότι ανήκει στον κόσμο των ζωντανών, σου δείχνει με μια απότομη και μηχανική κίνηση του χεριού την κατεύθυνση που πρέπει να πάρεις. Αισθάνεσαι ότι οφείλεις να υπακούσεις. Δεν έχεις επιλογή. Κατεβαίνεις τώρα άλλα σκαλοπάτια αριστερά και, στη στροφή, δεύτερο κέρινο ομοίωμα σε προστάζει για την περαιτέρω πορεία. Και τρίτο. Και τέταρτο. Υπακούς χωρίς αντίρρηση. 
Στο τέλος της καθόδου σου στην κατακόμβη, τα μάτια έχουν εθιστεί στον κίτρινο φωτισμό. Τα μάτια των στρατιωτών, όμως, δεν δείχνουν να επηρεάζονται από την προσμονή σου -περιέργεια ή προσκύνημα- και παραμένουν παγερά αδιάφορα. Και οι κινήσεις των χεριών τους παραμένουν αδίστακτα αποφασιστικές.



Τώρα, βρίσκεσαι μπροστά του. Ένα διαφανές προστατευτικό κουβούκλιο χωρίζει τα μάτια σου κι εσένα από το ξαπλωμένο σώμα. Από κρύσταλλο, άραγε, από αλεξίσφαιρο γυαλί ή από πλέξιγκλας; Τι ρόλο παίζει το είδος της τεχνολογίας; Ταριχευμένο πτώμα, αληθινό λείψανο, πετυχημένο ομοίωμα; Ποια σημασία έχει αυτήν τη στιγμή; Εσύ ατενίζεις την ανατροπή της παγκόσμιας ιστορίας. Δεν υπήρξε η μόνη στο διάβα των αιώνων. Αστραπιαία σφυρίζουν στο μυαλό σου οι τέσσερις της "Αναφοράς στον Γκρέκο": Οδυσσέας, Βούδας, Ιησούς, Λένιν. Αλλά βλέπεις τον έναν, τον πιο πρόσφατο.
Τι κι αν υπήρξες στα νιάτα σου (ή είσαι ακόμα) αριστερός, κεντρώος ή δεξιός; Πόσο κρίσιμο είναι το παρελθόν (ή το παρόν) σου, όσο μοναδική κι αν είναι η παρουσία σου στον πλανήτη, όταν κάτω απ' το βλέμμα σου κείτεται η μορφή που οραμάτισε χιλιάδες, εκατομμύρια ψυχές;
Δευτερόλεπτα διαρκούν οι εικόνες και τα συναισθήματα. Μα ο χρόνος αυτός είναι αρκετός για ν' αντιδράσουν τα αντανακλαστικά των κίτρινων φρουρών. Ένας κρύος ήχος, χαρακτηριστικός των δακτύλων του χεριού που προσκρούουν στην παλάμη, σηματοδοτεί την υποχρέωσή σου να προχωρήσεις. Μέσα στην απόλυτη, νεκρική σιγή, η χρονική πίεση σε επιστρέφει στην πραγματικότητα και σου υπενθυμίζει τις ανάγκες του σήμερα.
Πίσω στη γήινη επιφάνεια, στο φως του ήλιου, δεν νιώθεις καθόλου παράξενη την ανατριχίλα που συνεχίζεται.

Το Μεγάλο Ανάκτορο του Κρεμλίνου
Σχεδόν αυτόματα αρχίζει κανείς από το κέντρο της Μόσχας και, πιο συγκεκριμένα από το Κρεμλίνο. Η λέξη αυτή είναι ριζωμένη βαθιά στις δυτικές μας συνειδήσεις. Μέχρι και ειδικός όρος έχει επινοηθεί, η "κρεμλινολογία", για να προσδιορίζει την πτυχή εκείνη των πολιτικών επιστημών που ασχολούνταν (επί εποχής υπαρκτού σοσιαλισμού) με τις κυβερνητικές αποφάσεις και αναδιαρθρώσεις, γενικότερα με την πολιτική της Σοβιετικής Ένωσης.
"Τώρα σταμάτησε η εν λόγω ενασχόληση;"
"Σταματάει ποτέ η μελέτη των κινήσεων του αντιπάλου; Μόνο που αλλάζει μορφή. Αλλά είπαμε να χαζέψουμε κτίρια, οι πολιτικές αναζητήσεις δεν είναι στο πρόγραμμα."
"Καλώς. Οπότε, συγκεντρωνόμαστε στην αρχιτεκτονική του επιβλητικού αυτού οικοδομήματος."
"Έτσι μπράβο! Το Μεγάλο Ανάκτορο, λοιπόν, χτίστηκε τη δεκαετία του 1840. Συνεργάστηκαν αρκετοί αρχιτέκτονες, όλοι με σαφή κλίση προς τη μεσαιωνική ρωσική αρχιτεκτονική."
"Και τι έκταση καταλαμβάνει το λευκοκίτρινο κατασκεύασμα;"
"Προτιμότερο, αντί για κίτρινο, να το ονομάζεις χρυσό. Γιατί, στις εφτακόσιες αίθουσές του που απλώνονται σε είκοσι χιλιάδες τετραγωνικά μέτρα, περπάτησαν τσάροι, βασιλιάδες, υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι και πάει λέγοντας. Αυτοκρατορικά διαμερίσματα, αίθουσες τελετών, όλα με διακόσμηση πολυτελέστατη. Ο πλούτος των τσάρων δεν κρυβόταν εύκολα. "Ένας πλούτος, τον οποίο δεν απαρνήθηκαν μεταγενέστεροι άρχοντες!"
"Και γιατί να τον απαρνηθούν; άλλο η κοινωνική πολιτική και άλλο η καταστροφική μανία απέναντι στα ιστορικά δημιουργήματα του παρελθόντος. Άλλωστε, οι μεταγενέστεροι άρχοντες δεν ήσαν κληρονομικοί. Και ένας αρχηγός κράτους, όπως ο Πρόεδρος της Ρωσικής Ομοσπονδίας, έχει κάθε δικαίωμα να διατηρεί επίσημη κατοικία σε τέτοιο ανάκτορο. Και να δέχεται σε αίθουσα υποδοχής, σαν την επληκτικής ομορφιάς αίθουσα του Αγίου Γεωργίου. Όχι;"
"Ας πούμε ναι. Κι ας προχωρήσουμε στο επόμενο."

Το Θέατρο Μπαλσόι
Νεοκλασική κατασκευή, αρχαιοελληνικίζοντες κίονες με κορινθιακού ρυθμού κιονόκρανα, τέθριππο νικηφόρο άρμα επάνω από το αέτωμα της πρόσοψης, εδώ οι αρχιτέκτονες των μέσων του 19ου αιώνα ταξίδεψαν βαθύτερα στον χρόνο και έφτασαν πολύ πιο πίσω.
"Το εσωτερικό του, ωστόσο, δεν έχει τίποτα να ζηλέψει σε πολυτέλεια από το ανάκτορο του Κρεμλίνου. Βελούδινα καθίσματα, κρυστάλλινοι πολυέλαιοι, χρυσοποίκιλτη (όχι κίτρινη) διακόσμηση, δρύινα δάπεδα που αντανακλούν τα φώτα σαν καθρέφτες."
"Ακριβώς. Ό,τι χρειαζόταν ένα θέατρο αφιερωμένο στην πολυτελή και πολυέξοδη τέχνη της όπερας."
"Και του μπαλέτου. Παγκοσμίου φήμης, αν δεν απατώμαι, είναι το χορευτικό συγκρότημα Μπαλσόι."
"Έχεις απόλυτο δίκιο. Και να αισθάνεσαι ευτυχής που το επισκέφτηκες το θέατρο πριν αρχίσουν οι εργασίες ανακαίνισης. Ποιος ξέρει πόσα χρόνια θα διαρκέσουν."



Το Ξενοδοχείο Μετροπόλ
Διαγωνίως απέναντι στο θέατρο, μισό αιώνα αργότερα και σε σύγχρονο -τότε- στιλ Art Nouveau, ανεγέρθηκε ένα ξενοδοχείο αυτοκρατορικού επιπέδου, το οποίο μάλιστα ούτε κινδύνεψε από την κατακλυσμιαία οκτωβριανή επανάσταση ούτε έχασε την αίγλη του από την κατασκευή δυο άλλων γιγαντιαίων, και όχι ιδιαίτερα καλαίσθητων, γειτονικών καταλυμάτων: των ξενοδοχείων "Ρωσία" και "Μόσχα".
"Είναι αλήθεια πως η μονοτονία των παραθύρων των δυο πρώτων ορόφων διασκεδάζεται ευχάριστα με αυτές τις εξοχές που, προφανώς, διευρύνουν τον κατοικήσιμο χώρο των συγκεκριμένων δωματίων."
"Και η χρήση σιδηρών ελασμάτων δίνει στο οικοδόμημα μια πινελιά ελαφράδας, παρά το ειδικό βάρος του υλικού."
"Πράγματι. Ελαφράδας, που επαυξάνεται με τις ανάγλυφες μετόπες ανάμεσα στια παράθυρα του τρίτου ορόφου."
"Και με την εντυπωσιακή τοιχογραφία στο κυκλικό αέτωμα που επιστεγάζει τον κεντρικό άξονα της πρόσοψης."
"Δεν ξέρω τι απεικονίζει, αλλά αισθάνομαι ότι προσθέτει ένα ρομαντικό στοιχείο στο όλο κτίσμα."
"Πολλή δουλειά, πάντως. Και με μεγάλη προσοχή στις λεπτομέρειες. Αναρωτιέμαι, αν αξίζει τόση απασχόληση για ένα απλό ξενοδοχείο."
"Σαφώς και αξίζει. Γιατί, έτσι, το ξενοδοχείο δεν εξυπηρετεί μόνο πρακτικούς σκοπούς, συντελεί στην εξύψωση της αισθητικής. Ενώ άλλα κτίσματα, με αποκλειστικά λειτουργική κατεύθυνση, δεν προσφέρουν απολύτως τίποτα."
"Όπως το 'Μόσχα' που κατεδαφίστηκε και το 'Ρωσία' που το ακολουθεί κατά πόδας."
"Ας ελπίσουμε ότι θα τα αντικαταστήσει κάτι ομορφότερο. Εγχείρημα μάλλον εύκολο, βέβαια, αν ως σημείο σύγκρισης ληφθεί μια οποιαδήποτε παλιά φωτογραφία τους!"

Το Μουσείο Καλών Τεχνών Πούσκιν
Την ίδια περίπου περίοδο (τέλος 19ου και αρχές 20ού αιώνα) άλλοι καλλιτέχνες επιχειρούσαν πάλι στροφή στο αρχαίο ελληνικό παρελθόν. Το τεράστιο οικοδόμημα του μουσείου είχε ως βάση το κλασικό στιλ: σχήμα αρχαιοελληνικού ναού, στήριγμα σε ψηλό βάθρο, κιονοστοιχία ιωνικού ρυθμού κατά μήκος ολόκληρης της πρόσοψης.
"Με αντίστοιχους μαρμάρινους κίονες που καταλήγουν σε επίχρυσα κιονόκρανα και στο εσωτερικό του μουσείου: στο κεντρικό του κλιμακοστάσιο."
"Που κοσμείται, επιπλέον, με ερυθρόμορφες παραστάσεις παρμένες από την ελληνική μυθολογία."
"Τελικά, βρίσκει κανείς παντού αναφορές στην Ελλάδα;"
"Η παρατήρηση δεν απέχει πολύ από την αλήθεια. Αρκεί να χαιρόμαστε με μέτρο και να υπερηφανευόμαστε με σεμνότητα."
"Από πλευράς εκθεμάτων, τι περιέχει;"
"Αρχικά (όταν έφερε το όνομα του τσάρου Αλεξάνδρου του 3ου), περιλάμβανε κυρίως αντικείμενα από την αρχαία Αίγυπτο και μια συλλογή πινάκων Ιταλών ζωγράφων του 13ου, 14ου και 15ου αιώνα. Από το 1920 μέχρι το 1940, πλουτίστηκε μετά τις συνεχείς εθνικοποιήσεις ιδιωτικών συλλογών."
"Τέτοια μέτρα συγκαταλέγονται στα ευεργετικά αποτελέσματα μιας επανάστασης;"
"Η άποψη ότι τα έργα τέχνης αξίζει να είναι προσιτά σ' όλον τον πληθυσμό δεν στερείται πειστικότητας, έτσι δεν είναι; Ας μην το πολυψάχνουμε, όμως. Σημασία έχει ότι μεταξύ των συλλογών που εθνικοποιήθηκαν υπήρχε και εκείνη που ανήκε σε δυο Μοσχοβίτες, ενθουσιώδεις λάτρεις και βαθείς γνώστες τόσο της ρωσικής όσο και της δυτικής τέχνης. Εκμεταλλευόμενοι το αλάνθαστο γούστο και την ανεπτυγμένη διαίσθησή τους, είχαν επικεντρωθεί στη ρωσική εικονογραφία και στην εμπρεσιονιστική τεχνοτροπία."
"Έτσι, το μουσείο 'Πούσκιν' διαθέτει σήμερα βυζαντινίζουσες εικόνες, σε συνδυασμό με Γκογκέν και Ρενουάρ."
"Και περισσότερα από ένα εκατομμύριο τεχνουργήματα."

Τα Κτίρια της Σταλινικής Περιόδου
Επί είκοσι περίπου χρόνια, από τα μέσα της δεκαετίας του '30 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του '50, κατά την περίοδο της απόλυτης κυριαρχίας του Στάλιν, της ηρωικής αντίστασης ενάντια στον ναζισμό και της πολιτικής διαίρεσης της Ευρώπης σε σφαίρες επιρροής, η σοβιετική ηγεσία θέλησε να βοηθήσει στην ανύψωση του ηθικού του λαού. Μια επιλογή υπήρξε η ανέγερση επιβλητικών, ιδιόρρυθμων αρχιτεκτονημάτων.
"Πρόκειται για του σταλινικούς ουρανοξύστες;"
"Γι' αυτούς ακριβώς πρόκειται. Αν και δεν έχουν ομοιότητα με τους ουρανοξύστες που σηματοδοτούν τα επιχειρηματικά κέντρα των αμερικανικών μεγαλουπόλεων."
"Τότε;"
"Στην περίπτωση της Μόσχας, χτίστηκαν επτά μεγαθήρια, σε μεγάλη επιφάνεια από πλευράς οικοπέδου, σχετικά χαμηλά στην περιφέρειά τους και με προοδευτικά αυξανόμενο ύψος μέχρι το ψηλότερο σημείο στο κεντρικό κτίριο. Μεγαλοπρεπή και επιδεικτικά οικοδομήματα, θεωρήθηκαν αρχικά σαν κακόγουστες προσπάθειες απομίμησης του νεοϋορκέζικου Empire State Building."
"Μα ήταν δυνατόν να θελήσουν οι σοβιετικοί να αντιγράψουν τον κυριότερο εχθρό;"
"Εδώ θα χρειαζόταν κρεμλινολόγος για να εξηγήσει τις τότε σκέψεις τους. Αυτό που είναι σίγουρο είναι ότι οι ουρανοξύστες ομόρφηναν κάπως την πρωτεύουσα, χαρίζοντας πρωτοτυπία και, δεδομένου ότι δεν χτίστηκαν ο ένας δίπλα στον άλλο, δένοντας αρμονικά με τη γενικότερη μορφή της πόλης."
"Τελικά, μπορεί να πει κανείς ότι συνδυάζουν σοβαρότητα και χάρη;"
"Ίσως. Αν δεν έχει πολιτικές παρωπίδες ο επισκέπτης, δεν νομίζω ότι θα νιώσει να θίγεται βαθιά το καλλιτεχνικό πιστεύω του. Ιδίως αν αποτολμήσει συγκρίσεις με κτίσματα άλλων, δυτικών μεγαλουπόλεων, με το μπετόν και το αλουμίνιο να κυριαρχούν..."
"Και στεγάζουν;"
"Κυβερνητικές υπηρεσίες, το Υπουργείο Εξωτερικών για παράδειγμα. Ένα άλλο στεγάζει υπηρεσίες του πανεπιστημίου."
"Μάλιστα. Οπότε στη Μόσχα έχουμε και λέμε: παλαιορωσική αρχιτεκτονική, αρ νουβό, νεοκλασικισμός, στρατευμένη τέχνη, απ' όλα."
"Ηχεί περίεργο αυτό σε μια τέτοια πόλη, που έχει βιώσει τόσες ιστορικές εμπειρίες και μεταβολές"...