Η Πέργαμος βρίσκεται στη δυτική πλευρά της Μικράς Ασίας, είναι κτισμένη βόρεια του ποταμού Κάικου και είναι το κέντρο ενός αρχαίου πολιτισμού.

-Λοιπόν, είναι ενδιαφέρον να παρατηρεί κανείς τους συνειρμούς της ανθρώπινης σκέψης, αλλά και την ανυπαρξία συνειρμών.
Τα μάτια όλων των μελών της παρέας στράφηκαν στον κατ' εξακολούθηση-και, πολλές φορές, ενοχλητικά- διαμαρτυρόμενο.
-Τι σε πείραξε πάλι; αποτόλμησε κάποιος το ερώτημα, με τον κίνδυνο να βρεθούν όλοι ενώπιον μακροσκελούς και επικριτικής διαλέξεως.
-Απολύτως τίποτε. Απλώς αναλογίστηκα πως, όταν χρησιμοποιούμε τη λέξη 'περγαμηνή' και μιλάμε για επιστημονικές, επαγγελματικές ή άλλες περγαμηνές, δεν συσχετίζουμε αυτόματα την ετυμολογία της λέξης με την πόλη που βλέπουμε στον ορίζοντα.
Του δώσαμε δίκιο, καθώς το τουριστικό πούλμαν πλησίαζε την Πέργαμο, στα μικρασιατικά παράλια της Τουρκίας. Έτσι είναι, όπως μας πληροφορεί ένας οδηγός τσέπης (σε σχήμα και χρώμα διαβατηρίου) που εκδόθηκε από το αεροδρόμιο 'Ελευθέριος Βενιζέλος' με την ευκαιρία των πέμπτων γενεθλίων του: η πόλη αυτή ήταν φημισμένη, κατά την αρχαιότητα, αφενός μεν για τη βιβλιοθήκη της που περιείχε περισσότερους από διακόσιες χιλιάδες τόμους, αφετέρου δε για την τεχνική της περγαμηνής, γραφικής ύλης από κατεργασμένο δέρμα αντιλόπης.
Και, με το πούλμαν να διασχίζει πια τη σημερινή Πέργαμο και να ετοιμάζεται ν' ανηφορίσει στην Ακρόπολη, αφοσιωθήκαμε στον εξονυχιστικό έλεγχο του χώρου που οδηγεί προς το αρχαίο μνημείο. Προσπαθούσαμε, ίσως άθελα ίσως με κακεντρέχεια, να επισημάνουμε ελλείψεις, κακοτεχνίες, απρέπειες του σύγχρονου κατοίκου της περιοχής, για να αυτοϊκανοποιηθούμε κάνοντας τη σύγκριση με τη νεοελληνική συμπεριφορά απέναντι στα (δικά μας!) μνημεία.

Μάταιος κόπος. Όχι πως τυχόν το βλέμμα ξεκουράζεται στη θέα καλλωπιστικών δενδροστοιχιών ή ότι ο χώρος πρόσβασης στα αρχαία διακρίνεται για την άψογη καθαριότητα και την ηρεμία του. Η όλη εικόνα, ωστόσο, δεν διαφέρει ριζικά από τις αντίστοιχες της Βιβλιοθήκης του Αττάλου, της αρχαίας και της ρωμαϊκής αγοράς στο Μοναστηράκι ή της περιοχής που οδηγεί στον Παρθενώνα.
Τροχοφόρα πολλά και ογκώδη, κορναρίσματα άσκοπα, αδέσποτα σκυλιά, υπαίθρια σουβλατζίδικα και, φυσικά, τα αναπόφευκτα κομπολόγια και τα κακόγουστα αγαλματίδια.
Αλλά και μια ευχάριστη έκπληξη: ακούγοντας τη γλώσσα, οι προνοητικοί μαγαζάτορες μάς πρότειναν τον εκατοντασέλιδο οδηγό στα ελληνικά! Εμπορικό δαιμόνιο και αναζήτηση κέρδους, θα πείτε· δεν παύει, πάντως, να αποκλείει στενοκεφαλιά και μισαλλοδοξία.
Στο εσωτερικό του αρχαιολογικού χώρου, ο επισκέπτης δεν μένει δυσαρεστημένος. Οι πινακίδες με τις επεξηγήσεις αφθονούν, οι ξεναγοί δείχνουν προθυμία και επαγγελματική επάρκεια (έστω κι αν πότε-πότε αναφέρονται σε ρωμαϊκά και όχι ελληνικά μνημεία), οι τουρίστες ενημερώνονται και φωτογραφίζουν χωρίς να θορυβούν, τα δε μνημεία εντυπωσιάζουν με τον πλούτο και το κάλλος τους.

Τουλάχιστον, όσα έχουν απομείνει στη θέση τους. Γιατί ούτε η Πέργαμος διέφυγε την αρχαιολατρία των δυτικοευρωπαίων και την αρχαιοσωστική πρεμούρα τους (αρχαιοκαπηλία θα το έλεγε κάποιος κακόπιστος). Όπως και ο ελληνολάτρης λόρδος Έλγκιν, έτσι και οι ρέκτες Γερμανοί αρχαιολόγοι που ανάσκαψαν από το 1878 έως το 1890 την περιοχή, θεώρησαν πρέπον να διαφυλάξουν ένα τμήμα της πολιτιστικής κληρονομιάς και το μετέφεραν στην πρωτεύουσά τους, το Βερολίνο. Έκαμαν, μάλιστα, ένα παραπάνω βήμα από τον Άγγλο σκαπανέα: αντί να αφαιρέσουν αετώματα μόνο και ζωφόρους από τον ναό του Δία και να εκθέτουν σήμερα στο μουσείο τους τα ανάγλυφα κατά τρόπο αποσπασματικό και αναγκαστικά ημιτελή, σήκωσαν ολόκληρο τον ναό!
-Πρόκειται για το οικοδόμημα που κοσμεί το Pergamon Museum του Βερολίνου;
-Ακριβώς.
-Αυτό που, την εποχή της γερμανικής διαίρεσης, βρισκόταν στον ανατολικό τομέα της πόλης και εποπτευόταν από εκείνες τις αλησμόνητες εύσαρκες μπάμπουσκες, με το αυστηρό βλέμμα που σε καθήλωνε;
-Ακριβώς. Η διαφορά είναι ότι το Βερολίνο είναι ενωμένο πάλι και οι γραφικές φιγούρες του μουσείου έχουν αποσυρθεί.
-Δεν έχει, όμως, αποσυρθεί ο ναός του Δία.
-Ούτε το πρόπυλο του ναού της Αθηνάς. Εκεί βρίσκεται κι αυτό.
-Και το δέχονται οι Τούρκοι αδιαμαρτύρητα;
-Τι να πω; Εξ όσων γνωρίζω, ο πρωθυπουργός τους δεν έχει ζητήσει από τον Γερμανό -ή την Γερμανίδα- καγκελάριο την επιστροφή των αρχαίων λόγω, ας πούμε, επικείμενων εκλογών.
-Πάλι καλά που μπορούμε ακόμα να θαυμάσουμε τον ναό του Τραϊανού.
-Σωστά. Κι αυτό, μετά από σημαντικές και πετυχημένες εργασίες αναστήλωσης, οι οποίες πραγματοποιούνται υπό την επίβλεψη επιστημόνων του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου. Οφείλουμε να είμαστε δίκαιοι.

Ο λόφος της Ακρόπολης περιλαμβάνει και άλλα αξιοθέατα: τους ναούς της Ήρας, της Δήμητρας, του Διόνυσου (όσα τμήματα, βέβαια, έχουν διασωθεί, όχι σαν τον ναό του Δία που βρίσκεται σχεδόν ακέραιος στο Βερολίνο), υπολείμματα των ελληνιστικών ανακτόρων των βασιλέων της Περγάμου, την άνω και την κάτω αγορά, το γυμνάσιο με τα λουτρά και την παλαίστρα, στρατιωτικές αποθήκες και καταστήματα.
Το εντυπωσιακότερο, ωστόσο, αξιοθέατο της Ακρόπολης της Περγάμου είναι το θέατρο. Όχι μόνο για την εκπληκτική θέα που προσφέρει, καθώς είναι χτισμένο στην πιο απόκρημνη πλευρά του λόφου (ανάλογη θέα, προς τη θάλασσα αυτή τη φορά, χαρίζει στον θεατρόφιλο και το θέατρο του Κουρίου στην Κύπρο, δυτικά από την Λεμεσό), εντύπωση προκαλεί, κυρίως, η κλίση των εβδομήντα οκτώ κερκίδων του που κλιμακωτά φθάνουν τα τριάντα οκτώ μέτρα ύψος. Υπολογίζεται ότι πρόκειται για τη μεγαλύτερη κλίση από όλα τα αρχαία θέατρα.
-Τι χωρητικότητα είχε;
-Σε περίπου δέκα χιλιάδες θεατές παρεχόταν η δυνατότητα να παρακολουθήσουν τις παραστάσεις.
-Η Επίδαυρός μας χωράει δεκαπέντε χιλιάδες.
-Λοιπόν; Και το Ηρώδειο μόνο πέντε. Θα κρίνουμε τώρα τα αρχαία πολιτιστικά οικοδομήματα με μέτρα γηπεδικά;

Αφήνοντας πίσω μας την Ακρόπολη, κατευθυνόμαστε προς το Ασκληπιείο: έναν χώρο που αποτελούσε κέντρο θεραπείας και ήταν προφανώς αφιερωμένος στον θεό της ιατρικής, τον Ασκληπιό.
Στην κάθοδο από τον λόφο συναντάμε τον Σελινούντα, μικρό και σχεδόν άνυδρο ποταμό, ενώ δεξιά μας απλώνονται τα σπίτια της παλιάς ελληνικής γειτονιάς. Με τα έντονα χρώματά τους σε καλή κατάσταση διατηρημένα, μας θυμίζουν -σωστότερα, πλάθουν στη φαντασία μας- την ευμάρεια και τη γαλήνη της εποχής της ειρηνικής συμβίωσης Μωαμεθανών και Χριστιανών. Δυστυχώς, δεν μπορεί κανείς να δει τις κατεστραμμένες πια εκκλησίες.
-Μίσος και αδικαιολόγητος φανατισμός.
-Ναι. Μαζί με μονομέρεια στη διδασκαλία της ιστορίας. Και στις δυο όχθες του Αιγαίου, θα έλεγα.
Αριστερά μας, τώρα, αναδύεται ένα παράξενο οικοδόμημα, φτιαγμένο με κόκκινα τούβλα. Είναι το Σεράπειο, ναός προς τιμή της αιγυπτιακής θεάς Σεράπιδος, που ανεγέρθηκε κατά τον 2ο μ.Χ. αιώνα.
-Μα τότε δεν ήσαν οι Ρωμαίοι κυρίαρχοι της περιοχής;
-Ήσαν. Λέγεται, όμως, πως το κλίμα κοσμοπολιτισμού και θρησκευτικού συγκρητισμού που επικρατούσε είχε ως συνέπεια την αποδοχή θεοτήτων και λατρείας άλλων λαών.
-Πρόκειται μάλλον για παραμερισμό της μισαλλοδοξίας και για επίδειξη πνεύματος θρησκευτικής ανοχής. Ο συγκρητισμός δεν απαιτεί αναγκαστικά οικοδόμηση λατρευτικών χώρων.
-Καμιά αντίρρηση. Που σημαίνει ότι το ρωμαϊκό δίκαιο δεν αποτελεί το μοναδικό πολιτιστικό κατάλοιπο της Ρώμης. Η ανοχή, ως στάση ζωής, δεν της ήταν άγνωστη. Πριν από την εξάπλωση του μονοθεϊστικού χριστιανισμού, βέβαια, ο οποίος θεωρήθηκε ότι έθετε σε κίνδυνο αυτή καθαυτή την ύπαρξη της αυτοκρατορίας.

Το Ασκληπιείο. Ευρύτατος σε έκταση χώρος, συνδεόταν με την αρχαία πόλη μέσω της Ιεράς Οδού, μήκους οκτακοσίων και πλάτους είκοσι μέτρων περίπου. Περιλάμβανε κτίρια λατρείας, κρήνες, στοές με κίονες ιωνικού και κορινθιακού ρυθμού, βιβλιοθήκη, λουτρά.
Για τη θεραπεία των ασθενών φαίνεται πως εφαρμόζονταν μέθοδοι διαφορετικές από τις παραδοσιακές, αυτές που σήμερα θα ονομάζονταν εναλλακτικές: εκτός από τις διαιτητικές αγωγές, την τιμητική τους είχαν ο πνευματισμός και η μουσικοθεραπεία.
-Να προσθέσουμε και τη θεατρική αγωγή; Υπάρχει και εδώ θέατρο, βλέπω.
-Έτσι είναι. Σημαντικό ρόλο στη θεραπεία διαδραμάτιζαν, απ' ότι φαίνεται, και οι θεατρικές παραστάσεις.
-Οι οποίες συνεχίζονται και σήμερα, αν κρίνει κανείς από την αρίθμηση των κερκίδων και από τη βάση κάποιου σκηνικού που έχει ξεχαστεί από το περσινό καλοκαίρι.

Τα σχόλια σταματούν και δίνουν τη θέση τους σε μιαν ήρεμη απομόνωση. Κλεινόμαστε στους εαυτούς μας και αναπολούμε τη ζωή στην Πέργαμο, πολλούς αιώνες πίσω.
Ο διαμαρτυρόμενος της συντροφιάς διακόπτει τον ρεμβασμό.
-Όλα ωραία και καλά, βρε παιδί μου, αλλά θα έπρεπε το τουρκικό κράτος να έχει επιβάλει δια νόμου την περίφραξη των αρχαιολογικών χώρων. Όπως πριν, στην Ακρόπολη, παρατηρώ στο έδαφος... περιττώματα από αμνοερίφια που προφανώς βόσκουν εδώ.
-Ναι.
-Αυτό μόνο έχεις να πεις; Και πού έχει καρφωθεί το βλέμμα σου;
-Στο αρχαίο άσπρο μάρμαρο, εκεί· όπου το μαύρο γκράφιτι μας πληροφορεί πως επισκέφτηκαν το θέατρο ο Σταύρος και η Μαρία από το Αιγάλεω!
Ας είναι. Η επίσκεψη των Ελλήνων, γενικά, στην Πέργαμο αξίζει πραγματικά.

Βοηθήματα και φωτογραφίες:
Αλέξανδρος Μασσαβέτας, Μικρασιατικά Παράλια, Οδηγός Τσέπης, εκδ. Διεθνούς Αερολιμένα Ελευθέριος Βενιζέλος, Αθήνα 2006.
Tevhit Kekec, Πέργαμος, μτφρ. Χ. Χριστοδουλίδη, εκδ. Hitit Color, Istanbul.