Εßναι αδýνατον να μην αισθανθεß Ýνας ¸λληνας υπερηφÜνεια, üταν βρßσκεται μακριÜ απü την πατρßδα του και πÜντα βρßσκεται κÜτι να του την θυμßζει.
¸νας ναüς, κÜποια λÝξη που Ýχει πολιτογραφηθεß σε ξÝνο λεξιλüγιο, μια αρχαßα συνÞθεια, Ýνα μωσαúκü, Ýνα Üγαλμα.
Η Piazza dei Miracoli της Πßζας Ýχει δικαιολογημÝνα ονομαστεß Πλατεßα των ΘαυμÜτων, γιατß περιλαμβÜνει, μÝσα σε Ýκταση σχετικÜ περιορισμÝνη, τÝσσερα εντυπωσιακÜ μνημεßα.
Πρüκειται για τον καθεδρικü ναü (Duomo), το βαπτιστÞριο (Battistero), το νεκροταφεßο (Camposanto) και, βÝβαια, τον κεκλιμÝνο πýργο (Torre Pendente).
ΤÝσσερα μνημεßα, η κατασκευÞ των οποßων Üρχισε σταδιακÜ κÜπου ανÜμεσα στον 10ο και στον 12ο αιþνα και εßχε ολοκληρωθεß το αργüτερο στα μÝσα του 15ου. Τüτε που Ýφτανε στο απüγειü της η εποχÞ της αποκαλοýμενης ΑναγÝννησης: της επιστροφÞς στον αρχαßο πολιτισμü, στην ελληνικÞ και τη ρωμαúκÞ αρχαιüτητα, στις αξßες της, τον τρüπο σκÝψης και τις μορφÝς ÝκφρασÞς της.
Μνημεßα, τα οποßα εßδαν το φως κατÜ τα τÝλη του Μεσαßωνα, της περιüδου που συνηθßζεται να χαρακτηρßζεται μειωτικÜ σαν "περßοδος του σκüτους".
Οι ελληνικÝς αναδρομÝς δεν αναφÝρονται στο βυζαντινÞς μορφÞς κυλινδρικü σχÞμα του κεκλιμÝνου πýργου, του μνημεßου εκεßνου που, απü σφÜλμα στατικÞς μελÝτης üπως υποστηρßζουν οι επιστÞμονες, Ýχει γßνει Ýνα απü τα περισσüτερο αξιοπερßεργα και ελκυστικÜ για τον τουρßστα σημεßα επßσκεψης.
Ο Bonnano Pisano, ο αρχιτÝκτονας που εßχε αρχικÜ αναλÜβει να κατασκευÜσει το κωδωνοστÜσιο για τον παρακεßμενο καθεδρικü ναü, παραλεßποντας στους υπολογισμοýς του την υγρÞ υφÞ του εδÜφους, εßχε πρÜγματι αφÞσει τη δημιουργικÞ φαντασßα του να επηρεαστεß απü το σχÞμα βυζαντινþν οικοδομημÜτων.
¼χι, ο κεκλιμÝνος πýργος εßναι γενικÜ αξιοθαýμαστος για το γεγονüς üτι τελικÜ ολοκληρþθηκε, κουτσÜ-στραβÜ! ¼πως αξιοθαýμαστοι εßναι και οι σýγχρονοι Ιταλοß που δεν κατüρθωσαν απλþς να απομακρýνουν τον κßνδυνο πτþσης του (υπολογιζüταν να συμβεß το 2040!), αλλÜ πÝτυχαν τη στÞριξÞ του, Ýτσι þστε να εßναι πια εφικτÞ η ανÜβαση των τριακοσßων περßπου σκαλοπατιþν μÝχρι την οροφÞ και η απüλαυση της πανοραμικÞς θÝας. ¸στω και με κÜποια ανησυχßα κρυμμÝνη στην καρδιÜ και αχνοζωγραφισμÝνη στα μÜτια.
Οýτε πÜλι αναφÝρονται οι αναδρομÝς στις ελληνικÞς επßδρασης σαρκοφÜγους του νεκροταφεßου, του ιεροý τüπου, üπως ακριβÝστερα θ' αποδιδüταν η ιταλικÞ ονομασßα Camposanto.
Μπορεß η γαλÞνη του τοπßου να φÝρνει στον νου ελληνικοýς ιεροýς τüπους και η αρχιτεκτονικÞ κατασκευÞ να παραπÝμπει στην κεντρικÞ κλιτÞ παλαιοχριστιανικÞς βασιλικÞς, αλλÜ το συγκεκριμÝνο κτßσμα αποτελεß πüλο Ýλξης για κÜτι Üλλο: για τις τοιχογραφßες του, σε τεχνοτροπßα "φρÝσκο", που κÜλυπταν τις στοÝς και σÞμερα γßνονται αντικεßμενα θαυμασμοý σε ειδικÜ διαμορφωμÝνη αßθουσα.
Ο "Θρßαμβος του ΘανÜτου", η εντυπωσιακüτερη απü üλες, επισημαßνει στον επισκÝπτη τüσο τον προορισμü του μνημεßου στο οποßο βρßσκεται üσο και τη μοιραßα για üλους κατÜληξη. Χωρßς πεισιθανÜτια διÜθεση. Μια απλÞ χρωματιστÞ υπενθýμιση.
Αλλοý Ýχει την πηγÞ της η αφορμÞ της υπερηφÜνειας.
Στο εσωτερικü του βαπτιστηρßου, üπως και στο εσωτερικü του καθεδρικοý ναοý, υπÜρχει απü Ýνας Üμβωνας.
Τον πρþτο, αυτüν του βαπτιστηρßου, τον κατασκεýασε το Ýτος 1260 Ýνα απü τα πιο Üξια τÝκνα της πüλης, ο Nicola Pisano. Τα φþτα της ΑναγÝννησης εßχαν αρχßσει αμυδρÜ να διακρßνονται και ο καλλιτÝχνης θÝλησε να τονßσει το φως του αστεριοý της Θεßας ΓÝννησης με φωτεινÜ αρχαιοελληνικÜ ανÜγλυφα.
Δýο απü τις απεικονßσεις γýρω απü τον Üμβωνα, η ΓÝννηση του Ιησοý και η Προσκýνηση των ΜÜγων, Ýχουν σμιλευτεß με βÜση πρüτυπα της αρχαßας ΕλλÜδας. Με την Παναγßα, παρÜλληλα, να φÝρει τη μορφÞ ευγενοýς δÝσποινας της εποχÞς της ρωμαúκÞς αυτοκρατορßας. Ο γλýπτης αισθÜνθηκε την ανÜγκη να αποτßσει φüρο τιμÞς και στο -χρονικÜ και τοπικÜ- πλησιÝστερο παρελθüν του.
Δßχως αυτü να ελαττþνει στο ελÜχιστο την αρχαιοελληνικÞ διεßσδυση στον χþρο τÝλεσης χριστιανικοý μυστηρßου.
Τον δεýτερο Üμβωνα, τον μεγαλýτερο και φανταχτερüτερο Üμβωνα του Duomo, τον φιλοτÝχνησε ανÜμεσα στο 1302 και στο 1311 ο γιος του Nicola, ο Giovanni Pisano.
Πρüκειται για Ýργο δυνατü μαζß κι ανÜλαφρο. Ο συνδυασμüς των επιδρÜσεων και των συμβολισμþν του το κατατÜσσει μεταξý των σφαιρικüτερων δημιουργημÜτων της τÝχνης. Και η θÝση του, σχεδüν στο μÝσο του ναοý, τραβÜει πιεστικÜ κι επßμονα το βλÝμμα.
(Ας σημειωθεß εδþ üτι, δßπλα στον Üμβωνα, κρÝμεται Ýνας πολυÝλαιος. Οι ταλαντþσεις αυτοý του συγκεκριμÝνου σκεýους, κÜθε φορÜ που ο καντηλανÜφτης Ýδινε τüτε φως στα κεριÜ, Ýδωσαν σýμφωνα με την παρÜδοση στον Γαλιλαßο το φαεινü Ýναυσμα για να διατυπþσει τη θεωρßα του περß των κινÞσεων του εκκρεμοýς και της παρÝλευσης του χρüνου.)
ΕπιστροφÞ στον Üμβωνα. Το κουβοýκλιü του στηρßζεται σε κßονες, τους περισσüτερους πορφυροýς.
Δυο απ' αυτοýς Ýχουν ως βÜση σþματα λιονταριþν, των ζþων που η αßγλη κι η δýναμÞ τους εßχαν ποτßσει βαθιÜ τις τοπικÝς παραδüσεις.
Ο κεντρικüς κßων αποτελεßται απü τη γλυπτικÞ παρÜσταση τριþν γυναικεßων μορφþν: η Πßστη, η Ελπßδα και η Ευσπλαχνßα -οι θεολογικÝς αρετÝς- πατοýν σε βÜθρο στο οποßο εμφανßζονται οι κατþτερÝς τους αξßες των ελευθερßων επαγγελμÜτων.
Οι υπüλοιποι κßονες κοσμοýνται απü γλυπτÜ θρησκευτικÞς παρÜδοσης. Ο ΑρχÜγγελος ΜιχαÞλ· οι ΕυαγγελιστÝς στηρßζοντας τον Ιησοý· οι Üλλες κýριες ανθρþπινες αρετÝς -δικαιοσýνη, σωφροσýνη, εγκρÜτεια, ανδρεßα- που φÝρουν στους þμους μια γυναßκα την þρα του θηλασμοý (αλληγορικÞ αναφορÜ στην Εκκλησßα και στις δýο ΔιαθÞκες, την ΠαλαιÜ και την ΚαινÞ).
ΥπÜρχει, ωστüσο, και Ýνας ακüμη κßων. Εξωθρησκευτικüς. Με το Üγαλμα του ¸λληνα Þρωα ΗρακλÞ!
ΚαταμεσÞς στον χριστιανικü ναü, μια μορφÞ ειδωλολατρικÞ. ¸νας ημßθεος, Ýστω, αλλÜ κÜποιας Üλλης θρησκεßας. Πþς Ýτσι;
Μα, βÝβαια, ο σκοτεινüς Μεσαßωνας Üγγιζε το τÝρμα του. Η φωτεινÞ ΑναγÝννηση πλησßαζε ορμητικÞ. Και η ελληνικÞ αρχαιüτητα Ýστελνε τη λÜμψη της στις ψυχÝς που αναζωογονοýνταν στα νÜματÜ της.
Ναι, Ýνα οιονεß παγανιστικü σýμβολο μÝσα στον χριστιανικü τüπο λατρεßας. Μικρü σε μÝγεθος, αλλÜ πÜντως υπαρκτü. Η αρχαßα ΕλλÜδα εßχε παρεισφρÞσει στη νÝα πßστη.
Κι ο καλλιτÝχνης, πιστüς Χριστιανüς, δεν απαρνÞθηκε το παρελθüν του, το κοινü πανευρωπαúκü παρελθüν. Τιμþντας την αρχαßα κοιτßδα... |
