«Τώρα που επισκεφθήκαμε τα αξιοθέατα της Μόσχας, δεν είναι πια καιρός να φύγουμε για την Αγία Πετρούπολη;»
«Θα μπορούσαμε. Αλλά τίποτε δεν μας βιάζει. Και, όχι μακριά από τη ρωσική πρωτεύουσα, υπάρχει κάποιο μέρος που φαίνεται πως αξίζει το ταξίδι και την παρέκκλιση από το αρχικό μας πρόγραμμα.»
«Πόσο μακριά, δηλαδή;»
«Λιγότερο από δυο ώρες με το τρένο. Σύμφωνα, μάλιστα, με ετούτο το ενημερωτικό φυλλάδιο, η λαύρα του Αγίου Σεργίου ανήκει στα μέρη που είναι τόσο πρωτότυπα και ελκυστικά, ώστε ο επισκέπτης-προσκυνητής τα διατηρεί πάντα στη μνήμη του, με την επιθυμία να τα ξαναδεί και δυο και τρεις φορές.»
«Λαύρα;»
«Απ’ ό,τι είδα στο λεξικό, πρόκειται για είδος μοναστηριού το οποίο εμφανίστηκε πριν από τα κοινόβια και στο οποίο κάθε μοναχός δικαιούται να έχει δικούς του πόρους και να ζει σε χωριστό κελί. Μα δεν έχει πολλή σημασία η ακριβής έννοια του όρου. Σημασία έχει να πάμε. Και να διαπιστώσουμε πού πέρασε τα τελευταία χρόνια του ένας σπουδαίος -και σχετικά απών από τη σχολική διδασκαλία- Ηπειρώτης.»
«Καλώς. Ξεκινάμε.»

Το μοναστήρι φέρει το όνομα του ιδρυτή του, του μοναχού Σεργίου από το Ραντονέζ, μιας περιοχής κοντά στη Μόσχα που είχε παραχωρηθεί από τον τσάρο στον βογιάρο πατέρα του Σεργίου. Χρονολογείται από τα μέσα του 14ου αιώνα και είναι αφιερωμένο στην Αγία Τριάδα.
Μικρή κατά τα πρώτα χρόνια λειτουργίας της η λαύρα, με τον σεμνό Σέργιο να πασχίζει να αφοσιωθεί αποκλειστικά στα μοναχικά του καθήκοντα μέχρι του σημείου να αποποιείται αρχικά τον τίτλο του ηγουμένου και να μην αποδέχεται ποτέ να χειροτονηθεί επίσκοπος, έγινε γρήγορα γνωστή και απέκτησε μεγάλη φήμη, χάρη στην προσωπικότητα του ιδρυτή της και στην επιρροή που ασκούσε εκείνος στα πολιτικά πράγματα της Ρωσίας.
Ο θάνατός του, καθώς και η καταστροφή της λαύρας από τους Τατάρους στις αρχές του επόμενου αιώνα, παρά λίγο να θέσουν σε κίνδυνο τη συνέχιση του έργου του. Όμως οι επιζήσαντες αδελφοί μερίμνησαν για την ανοικοδόμηση των κτηρίων και η λαύρα γνώρισε και πάλι μέρες δόξας.
«Κάτι τέτοιο, φυσικά, συνέβαινε στις περιόδους κατά τις οποίες η κεντρική εξουσία την περιέβαλλε με την ευμένειά της. Γιατί πέρασαν εποχές κρατικής αντίδρασης, είτε υπό το τσαρικό καθεστώς είτε από το άλλο που το διαδέχθηκε. Με διώξεις, με απαλλοτριώσεις, με εθνικοποιήσεις.»
«Το θέαμα, ωστόσο, που παρουσιάζεται στα μάτια μας σήμερα είναι πραγματικά εντυπωσιακό!»

Καθώς ο χώρος του μοναστηριού δεσπόζει στην κορυφή ενός λόφου, οχυρωμένος με τείχη, πυργίσκους και τάφρο σαν μεσαιωνική ακρόπολη, φαντάζει απροσπέλαστος. Η ειρηνική ατμόσφαιρα, όμως, που επικρατεί ένα γύρω κάθε άλλο παρά αποτρεπτική μοιάζει.
Και, αμέσως μόλις εισέρχεται ο επισκέπτης, διαπιστώνει την πανταχού παρούσα καλοσύνη και πραότητα. ΟΙ λιγοστοί απασχολούμενοι μοναχοί και οι πολλοί περιφερόμενοι προσκυνητές βαδίζουν ήρεμα μέσα και έξω από τις εκκλησιές και συνομιλούν χαμηλόφωνα. Οι δε ξεναγοί παρέχουν τις υπηρεσίες τους πρόθυμα, σε διάφορες γλώσσες. Και δωρεάν.
«Εδώ, ο ναός με τους πέντε τρούλους, τους περιφερειακούς τέσσερις σε χρώμα ουρανί (και με χρυσά αστέρια σαν το στερέωμα) και τον κεντρικό πέμπτο χρυσαφί, όλους κρομμυόσχημους όπως το επιβάλλει η ρωσική μας παράδοση, είναι ο καθεδρικός ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Έργο που ολοκληρώθηκε το 1585. Ο ναΐσκος πλάι του, με τον μοναδικό τρούλο στα ίδια χρώματα, είναι αφιερωμένος στο Άγιο Πνεύμα και οικοδομήθηκε παλιότερα, το 1476.»
«Αλλά δεν είναι οι μόνοι ναοί.»
«Όχι. Κατά την είσοδό σας, περάσατε δίπλα από τον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή, ενώ τώρα μπορείτε να δείτε την Αγία Παρασκευή, τον Προφήτη Ηλία, την Παναγία του Σμολένσκ, τον Άγιο Σέργιο και, βεβαίως, τον καθεδρικό ναό της Αγίας Τριάδος. Κτισμένοι κατά τη ρωσική αρχιτεκτονική, υποδέχονται τους πιστούς εδώ και εκατοντάδες χρόνια.»
«Και αυτό εδώ το στολίδι;»
«Πρόκειται για το “παρεκκλήσι επάνω απ’ την πηγή”. Ανεγέρθηκε για να αποδίδονται ευχαριστίες στον Ύψιστο που μας χαρίζει το ζείδωρο νερό.»

Προχωρούμε στο εσωτερικό των ναών. Οι επιβλητικές, πολύχρωμες, με σχεδόν κοσμικό χαρακτήρα, τοιχογραφίες εναλλάσσονται με τις υποβλητικές, λιτές, βυζαντινόμορφες εικόνες. Χρυσοί πολυέλαιοι, ασημένια καντηλέρια, ξυλόγλυπτα τέμπλα, μαρμάρινοι  κίονες. Και αρκετοί πιστοί που προσεύχονται ευλαβικά, οι γυναίκες όλες με καλυμμένη την κεφαλή.
Στον εξωτερικό χώρο, μένουμε έκθαμβοι και από άλλα οικοδομήματα. Είναι πρώτα το τσαρικό ανάκτορο, φανταχτερά διακοσμημένο για να στεγάζει τους υψηλούς καλεσμένους του. (Ανάμεσά τους συγκαταλεγόταν και ο περιβόητος και τραγικός τσάρος Μπορίς Γκοντουνόφ. Τα οστά του, καθώς και εκείνα της κόρης του Ξένιας, βρίσκονται σε ταφικό μνημείο, στη δυτική πλευρά του ναού της Κοιμήσεως.) Ύστερα η τραπεζαρία («αριστητήριον», κατά τη μοναστική ορολογία), κτίσμα του 1692, σε ανώγειο βάθρο με ημικυκλικές αψίδες στις τρεις πλευρές του και μικρή εκκλησιά στο ανατολικό άκρο του, θυμίζει «πλοίο που ταξιδεύει νωχελικά μέσα στους αιώνες». Και είναι τέλος το μεγαλοπρεπές, αλλά κομψότατο, κωδωνοστάσιο. Πενταόροφο. Με λευκούς κίονες στο γαλάζιο φόντο των τοιχωμάτων και φαρδιές αψίδες, με διακοσμητικές ανθοδόχες και περίτεχνα κιγκλιδώματα. Ο πρώτος όροφος, η στιβαρή βάση του κωδωνοστασίου, του προσδίδει χαρακτήρα μνημειώδη, ενώ οι υπόλοιποι, ανάλαφρα χαριτωμένοι, χαρίζουν στο σύνολο μια νότα αιθέρια.

«Και ο Ηπειρώτης που λέγαμε στην αρχή;»
«Σωστά, ο Ηπειρώτης. Πρόκειται για τον Μάξιμο τον Γραικό, κατά κόσμο, Μιχαήλ Τριβώλη. Γέννημα της Άρτας, στα 1470, που σύντομα άφησε τα πάτρια χώματα και ταξίδεψε, αρχικά για σπουδές, στην Κέρκυρα κι αργότερα στην Ιταλία. Ξεκίνησε από τη Φλωρεντία. Βρέθηκε μετά στη Μπολόνια, στη Βενετία, στο Μιλάνο. Κι αφού περιηγήθηκε αρκετά, τρυγώντας όλες τις χαρές της ζωής και απολαμβάνοντας κάθε στιγμή της, μπήκε σε μοναστήρι και αποσύρθηκε από τον κοσμικό βίο. Πρώτα στη μονή του Αγίου Μάρκου, στην αγαπημένη του Φλωρεντία, και κατόπιν στο Άγιο Όρος.»
«Καλά όλ’ αυτά. Η σχέση του με τη λαύρα;»
«Υπομονή. Ο Μάξιμος ξεκίνησε μεν στη Δύση, αλλά κατέληξε στην ανατολή, στην αχανή Ρωσία. Και από Λατίνος μοναχός πέρασε στην όχθη της ορθοδοξίας. Εξελίχθηκε σε ένθερμο κήρυκά της στη Ρωσία, περιέπεσε αργότερα στη δυσμένεια του τσάρου και τελικά βρήκε καταφύγιο στη μονή της Λαύρας του Αγίου Σεργίου. Αφού η τσαρική δυσμένεια, σε συνδυασμό με την εκκλησιαστική στενομυαλιά, τον οδήγησαν σε είκοσι πέντε χρόνια εγκλεισμό στη φυλακή, συχνά σε απομόνωση.»
«Ο λόγος; Ή, καλύτερα, η δικαιολογία;
«Ο Μάξιμος, ήδη από την περίοδο της εγκαταβίωσής του στον Άθω, φάνηκε να διαρρηγνύει τους δεσμούς με τους εκκλησιαστικούς τύπους και να ασπάζεται μάλλον το πνεύμα των γραφών. Διέφερε ριζικά από τους αγιορείτες αδελφούς του: εκείνοι ήσαν προσκολλημένοι στις λέξεις και στην τυπολατρία, αυτός την καυτηρίαζε· εκείνοι έδειχναν κάποια ελευθεριότητα σε ηθικά θέματα και στον τρόπο ατομικής διαβίωσης, αυτός χαρακτηριζόταν από αυστηρή προσήλωση στις ηθικές αρχές. Μυαλό ανοιχτό, ελεύθερο, τον απασχολούσε η ουσία της διδασκαλίας του Χριστού, τόσο στην πνευματική όσο και στην ηθική πλευρά της. Συνταίριαζε, μ' άλλα λόγια, μέσα του τον δυτικό ανθρωπιστή με τον ανατολικό μυστικιστή.»
«Προφανώς, συνέχισε να υποστηρίζει ανάλογες απόψεις στη Ρωσία.»
«Η αλήθεια είναι ότι, μεταξύ των κατηγοριών κατά του Μάξιμου, περιλαμβανόταν και η υπονόμευση του τσάρου. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, οι κατηγορίες που βάρυναν ήσαν αφενός μεν η αιρετική ερμηνεία των ιερών γραφών (με βάση τίνος το κριτήριο, άραγε;) και η "κακοδοξία", αφετέρου δε η μαγεία! Ναι, η μαγεία!»
«Δύση και Ανατολή, καθολικισμός και ορθοδοξία, συναγωνίζονταν σε μισαλλοδοξία. Έτσι;»
«Φυσικά. Μα ο τσάρος δεν ενεργούσε μόνος. Είχε την… αμέριστη στήριξη της εκκλησίας, στο πρόσωπο του μητροπολίτη Μόσχας Δανιήλ. Που, με απέραντη χριστιανική αγάπη, φρόντισε η καταδίκη του Μάξιμου να συνοδευτεί τόσο από τον πολιτικό όρο της "σιδηροδέσμιας" κράτησης, όσο και από την εκκλησιαστική επιταγή της ισόβιας απαγόρευσης της θείας κοινωνίας! Άψογη στάση;»
«Μόνο θλιβερές σκέψεις γεννιούνται.»
«Σε τελική ανάλυση, ωστόσο, οι ακρότητες αυτές έφεραν αντίθετο αποτέλεσμα. Γιατί ο υπομονετικός και κατατρεγμένος Μάξιμος περιβλήθηκε με το φωτοστέφανο του μάρτυρος, ενίσχυσε με ηθική δύναμη τον ρωσικό λαό κι αγαπήθηκε πολύ απ' αυτόν. Μια δικαίωση καθόλου αμελητέα, ιδίως αν σκεφτεί κανείς ότι, Έλληνας αυτός, μίλησε στην ψυχή των Ρώσων: ενός ξένου λαού. Μεγάλου μεν, αλλά ξένου.»
«Και άφησε εδώ την τελευταία πνοή του;»
«Εδώ. Στην ήσυχη τούτη γωνιά της ρωσικής γης, στη λαύρα του Αγίου Σεργίου. Μακριά από τη γενέτειρά του Άρτα, αλλά κοντά στον πανταχού παρόντα δημιουργό του.»