«Καλά, αυτά τα σχολιαρόπαιδα στην τενεκεδούπολη του Σοβέτο δεν είχαν ακούσει τίποτα για τα γεγονότα της Βουδαπέστης, το 1956; Ούτε για το δραματικό τέλος της άνοιξης της Πράγας, το 1967; Ούτε για το Πολυτεχνείο της Αθήνας, το 1973; Που ήταν και πιο πρόσφατο; Και οι γονείς και κηδεμόνες τους, υπεύθυνοι ενήλικες, δεν τους είχαν μιλήσει γι' αυτά;»
«Φυσικά και είχαν ακούσει. Φυσικά και είχαν μάθει. Και, εξίσου φυσικά, αδιαφόρησαν. Κάνοντας το δημοκρατικό, το ανθρώπινο καθήκον τους, εκείνον τον Ιούνιο του 1976».

Ο ξεναγός, μαζεύει τους τουρίστες από τα πολλά ξενοδοχεία πολυτελείας του Γιοχάνεσμπουργκ. Ξενοδοχεία πολυτελείας, αφενός μεν, αν το επιτρέπει το βαλάντιο, αφετέρου δε, επειδή το επιβάλλει η διάχυτη προειδοποίηση, σχετικά με την έξαρση της εγκληματικότητας στη Νότια Αφρική.
«Πριν περιδιαβούμε το Σοβέτο, θα περάσουμε από τη CBD (City Business District), το επιχειρηματικό κέντρο της πόλης μας.»
Ο οδηγός του μικρού πούλμαν, που εκτελεί και καθήκοντα ξεναγού, είναι ευδιάθετος.
«Βλέπετε αυτήν την έπαυλη; Εδώ είναι η κατοικία μου!»
Κι αμέσως μετά, σοβαρεύεται.
«Πρόκειται για την κατοικία του αγαπημένου μας Madiba, του πρώην προέδρου μας, Νέλσον Μαντέλα. Πλησιάζει τα ενενήντα, να είναι πάντα καλά.»
Λίγο πιο πέρα, αποφεύγοντας όλα τα Δευτεροπρωινιάτικα μποτιλιαρίσματα, μας επιδεικνύει με περηφάνια τα ψηλά κτίρια στο downtown, στο κέντρο της μεγαλούπολης.
«Αυτό, δεξιά σας, είναι ένα από τα πιο σύγχρονα. Το σχήμα του, θυμίζει καλοκομμένο διαμάντι, δε συμφωνείτε;»
Σε τέτοιες περιπτώσεις, η διαφωνία κρίνεται περιττή. Αλλά, διατυπώνεται μια απορία. Ίσως, αφελής.
«Και οι κουκκίδες που κρέμονται στην πρόσοψή του; Εκεί ψηλά στους πάνω ορόφους;»
«Μα...οι υαλοκαθαριστές, τι άλλο;»
Κοιτάζοντας με προσοχή, διαπιστώνεις, φυσικά, πως όλοι οι υαλοκαθαριστές είναι μαύροι. Τι άλλο;

Το πουλμανάκι, αφού αφήσει πίσω του το κτίριο του παλιού χρηματιστηρίου, τη γέφυρα «Νέλσον Μαντέλα» που περνάει πάνω από τις δεκάδες σιδηροτροχιές δίπλα στον κεντρικό σταθμό, το μουσουλμανικό τέμενος και μερικά ακόμα αξιοθέατα, πλευρίζει το πεζοδρόμιο στη Διαγώνια Οδό.
«Ας κατεβούμε για μια ολιγόλεπτη ματιά στα καταστήματα. Οι ιδιοκτήτες ήσαν ανέκαθεν Ινδοί ή μαύροι. Κοιτάξτε ετούτο εδώ: η πραμάτεια του, αποτελείται αποκλειστικά από αποξηραμένες ρίζες και φύλλα φυτών, από οστά και δέρματα ζώων. Όλα με ιδιότητες θεραπευτικές, σύμφωνα με τις πατροπαράδοτες γνώσεις μας.»
Κοιτάζουμε το κατάστημα. Είναι πράγματι αξιοπερίεργα τα προϊόντα του. Ωστόσο, πολύ περισσότερο αξιοπερίεργη είναι η πινακίδα επάνω από την είσοδο. Γραμμένη με κεφαλαία σε δυο γλώσσες, αγγλικά και αφρικανο-ολλανδικά, προειδοποιεί ότι η είσοδος απαγορεύεται στους λευκούς!
Η, εύλογη αυτή τη φορά, απορία φέρνει άμεση την εξήγηση.
«Έχει μείνει από παλιά, από την εποχή του απαρτχάιντ. Για ν' αποφεύγεται ο συγχρωτισμός των καθαρών με τους έγχρωμους. Επί ποινή προστίμου.»
«Για τους λευκούς παραβάτες, προφανώς.»
«Καθόλου. Για τους έγχρωμους καταστηματάρχες!»

ΑΠΑΡΤΧΑΙΝΤ

Απαρτχάιντ. Μια λέξη που έχει περάσει στην παγκόσμια πολιτική ορολογία από τα τέλη της δεκαετίας του '40. Μια λέξη που σημαίνει κάτι σαν «διαχωρισμός» στα αφρικανο-ολλανδικά (στα afrikaans), τη διάλεκτο που δημιουργήθηκε από τους ολλανδικής καταγωγής εποίκους, και προοδευτικά κυρίαρχους και δυνάστες, της Νότιας Αφρικής.
Εκτός, όμως, από την ετυμολογική της ρίζα, η λέξη σήμαινε πολλά περισσότερα για τους μαύρους και για τους υπόλοιπους έγχρωμους.
Απαγόρευση μικτών γάμων.
Απαγόρευση διαφυλετικών, σεξουαλικών σχέσεων.
Κατάταξη και καταγραφή του πληθυσμού, με βάση τη φυλή.
Αποκλειστικότητα των λευκών, στην κυριότητα και την κατοχή γης σε προνομιούχες περιοχές.
Απαγόρευση εισόδου εγχρώμων, σε περιοχές λευκών.
Απόλυτος διαχωρισμός στη χρήση ακτών, λεωφορείων, σχολείων, νοσοκομείων, ακόμα και των πάγκων στα πάρκα.
Υποχρέωση των εγχρώμων να κατέχουν διαβατήριο (φυσικά, είχε βρεθεί ένας πιο ουδέτερος όρος), προκειμένου να περάσουν σε περιοχές λευκών. Ακόμα και για την καθημερινή τους εργασία.
Απαγόρευση συμβίωσης των εγχρώμων ζευγαριών, σε περίπτωση διαφορετικών τόπων κατοικίας και εργασίας.
Διατάξεις ξεκάθαρες, οι οποίες υιοθετήθηκαν με το πέρασμα του χρόνου, για να φτάσουν στο απόγειό τους, κατά την περίοδο της πρωθυπουργίας του Χέντρικ Φερφούρντ, γνωστού ως «αρχιτέκτονα του απαρτχάιντ», στις αρχές της δεκαετίας του '60.
Μα οι μαύροι, αποτελούσαν το απαραίτητο εργατικό δυναμικό για τη λειτουργία του Γιοχάνεσμπουργκ. Έπρεπε να βρεθεί τόπος κατοικίας τους, σχετικά κοντά. Κι έτσι, άρχισαν να συνωστίζονται κατά δεκάδες χιλιάδες στις τενεκεδένιες παράγκες, μιας συνοικίας, που αρχικά είχε δημιουργηθεί στα 1904, τριάντα χιλιόμετρα νότια, για να απομονωθούν εκεί, όσοι Ινδοί και μαύροι είχαν προσβληθεί, από βουβωνική πανώλη. Συνοικίας, η οποία είχε γνωρίσει ήδη πληθυσμιακή έκρηξη και παρείχε άθλιες συνθήκες διαβίωσης. Άλλο, αν είχε επίσημα χαρακτηριστεί «κάτι σαν παράδεισος»!

SOUTH WESTERN TOWNSHIP, Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΤΕΛΟΥΣ

«Κατά καιρούς, είχε διάφορα ονόματα. Μόλις στα 1963, πήρε το όνομα Σοβέτο (ή Σογουέτο), από τα αρχικά των λέξεων South Western Township, Νοτιοδυτικός Οικισμός. Και ο πληθυσμός της, αυξανόταν συνεχώς.»
«Είχαν προβλεφθεί χώροι για καταστήματα; Για νοσοκομεία; Για αναψυχή;»
«Αστειεύεστε, προφανώς. Ούτε φαρμακείο. Ούτε τηλέφωνο. Για να αναγκάζονται οι κάτοικοι να καταφεύγουν στις επιχειρήσεις που εκμεταλλεύονταν οι λευκοί. Μόνο σχολεία. Κι από εκεί, άρχισε αργότερα η εξέγερση της 16ης Ιουνίου 1976.»
«Αφορμή; Γιατί αιτίες δεν έλειπαν.»
«Αφορμή αποτέλεσε η κυβερνητική απόφαση, να διδάσκονται ορισμένα μαθήματα (μαθηματικά, ιστορία, γεωγραφία), υποχρεωτικά στα αφρικάανς, όχι στα αγγλικά ή στη μητρική γλώσσα των μαύρων. Αυτό ήταν. Σύσσωμη η μαύρη κοινότητα αντέδρασε στην ιδέα να τους επιβληθεί η γλώσσα των κατακτητών.»
«Με ποιας μορφής αντίδραση;»
«Με ταχύτατη συνεννόηση, ανάμεσα στους μαθητές, πάρθηκε η απόφαση να οργανωθεί πορεία και συλλαλητήριο. Είχαν, βέβαια, προηγηθεί μικρότερης έκτασης διαμαρτυρίες, λόγω των ανεπαρκών σχολικών εγκαταστάσεων, του υποτυπώδους διδακτικού υλικού και γενικότερα του χαμηλού εκπαιδευτικού επιπέδου.»
«Και σε όλα αυτά, προστέθηκαν τα αφρικάανς!»
«Ακριβώς. Οπότε, νωρίς το πρωί, στις 16 Ιουνίου (περίπου ένα τέταρτο του αιώνα μετά τα αιματηρά γεγονότα του Βερολίνου, ήταν 17 Ιουνίου του 1953), δέκα χιλιάδες περίπου μαθητές, πήραν τους δρόμους, για μιαν οργανωμένη, ειρηνική πορεία.»
«Έτσι, ειρηνικό είναι συνήθως το ξεκίνημα.»
«Ναι. Μέχρι που εμφανίζεται η αστυνομία. Στα ενθουσιώδη συνθήματα των μαθητών, στη νεανική ορμή κι οργή τους, απάντησε με δακρυγόνα.»
«Έτσι είναι, συνήθως, η πρώτη αντίδραση.»
«Οι μαθητές, άρχισαν τον πετροπόλεμο. Και η αστυνομία, άνοιξε πυρ. Απροειδοποίητα.»
«Έτσι ενεργεί σε ορισμένες περιπτώσεις.»
Οι πρώτοι νεκροί, έπεσαν στις 16 Ιουνίου. Είκοσι τρεις. Και τις επόμενες μέρες, τους ακολούθησαν άλλοι. Συνολικά, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, χάθηκαν εκατόν σαράντα ψυχές.

«Όλοι μαύροι;»
«Όλοι μαύροι. Υπήρξαν, ωστόσο, απώλειες και από την πλευρά των λευκών. Είτε κατά τη διάρκεια των βιαιότατων συγκρούσεων, είτε σε χωριστές εστίες. Καταλαβαίνετε, η βία φέρνει βία και η καταπίεση, οδηγεί νομοτελειακά, σε ακρότητες. Φαινόμενα λιντσαρίσματος, εκπροσώπων των αρχών που αποτόλμησαν να κινηθούν μεμονωμένα σε μαύρες συνοικίες. Λεηλασίες, εμπρησμοί. Η παγκόσμια κοινή γνώμη, παρακολουθούσε εμβρόντητη όσα συνέβαιναν τότε στη χώρα μας.»
«Αυτό είναι αλήθεια. Μα, τότε, σήμανε και η αρχή του τέλους του μισητού απαρτχάιντ, δεν είν' έτσι;»
«Πράγματι. Άργησε κάπως, φτάσαμε στα 1990, αλλά τελικά γλιτώσαμε. Και, τώρα, έχετε τη δυνατότητα να επισκέπτεστε αυτόν τον τόπο. Γύρω σας, ξανοίγεται το σημερινό Σοβέτο, η μέρα με τη νύχτα σε σχέση με το παρελθόν.»
«Οι τενεκεδένιες παράγκες εξαφανίστηκαν;»
«Όχι ολοκληρωτικά. Αλλά έχει σημειωθεί μεγάλη πρόοδος. Να, αυτά τα σπιτάκια, τα σπιρτόκουτα που λέμε, αντικατέστησαν τις παράγκες. Πολύ απέχουν από την πολυτέλεια, αλλ' εξίσου πολύ απέχουν από την αθλιότητα του χτες.»
«Και η γενιά του '76 τι απέγινε;»
«Εδώ, βρισκόμαστε μπροστά σε μια θλιβερή διαπίστωση. Τα καταπιεστικά μέτρα συνεχίστηκαν, όπως είπαμε, για πολλά χρόνια. Οι ηγέτες των απελευθερωτικών κινημάτων μας, μεταξύ άλλων μορφών αντίδρασης ενάντια στο καθεστώς, επέλεξαν να κηρύξουν αποχή της νεολαίας από τα θρανία. Η προτροπή εισακούστηκε σε πολύ μεγάλο βαθμό. Το αποτέλεσμα; Μια γενιά σχεδόν χωρίς εκπαίδευση, μια γενιά, που δεν είναι σε θέση να προσφέρει, μια γενιά χαμένη.»
«Κρίμα.»
«Ναι. Δεν μπορεί κανείς σήμερα να κατηγορήσει ούτε τους ηγέτες για την απόφασή τους, ούτε τον λαό που τους ακολούθησε. Η ελευθερία, έχει το τίμημά της. Και είναι ακριβό.»
Η ξενάγηση στο Σοβέτο, περιλαμβάνει επίσκεψη στο φτωχικό πρώτο σπίτι του Νέλσον Μαντέλα. Ένα μικροσκοπικό μουσείο. Με φωτογραφίες, αθλητικά βραβεία (ήταν πυγμάχος στα νιάτα του), ψηφίσματα. Ανάμεσά τους, ψήφισμα της αμερικανικής πολιτείας Μίτσιγκαν, που ζητούσε από τον πρόεδρο Μπους, τον πατέρα, να ζητήσει επίσημα συγγνώμη για την ανάμειξη της CIA στη σύλληψη και τον εικοσιεξαετή εγκλεισμό του Μαντέλα, στα 1962. Το έγγραφο της συγγνώμης, δεν έχει βρεθεί.

Η ξενάγηση, τελειώνει στο μουσείο Hector Pietersen, όπου εξιστορείται και απεικονίζεται το τραγικό παρελθόν του Σοβέτο. Ο Έκτορ Πίτερσεν, ονομαζόταν αρχικά Έκτορ Πίτσο. Άλλαξε το όνομά του, με κατάληξη που να μοιάζει με όνομα λευκού, για να βελτιώσει, ενδεχομένως, το μέλλον του στη διαχωρισμένη χώρα. Ήταν μόλις δέκα τριών ετών, στις 16 Ιουνίου 1976, όταν έπεσε από τις σφαίρες της αστυνομίας.
Τρία χρόνια μετά τον Διομήδη Κομνηνό, στην Αθήνα του '73.