Στις Βρυξέλλες, την αυτοαποκαλούμενη πρωτεύουσα της (περίπου) Ενωμένης Ευρώπης, βρίθουν τα εστιατόρια. Ακριβά, μέτρια, φτηνά: τροφή για όλα τα βαλάντια. Υπάρχουν και βιβλιοπωλεία. Προφανώς, πολύ λιγότερα από τα εστιατόρια και, όχι τόσο προφανώς, λίγα είναι τα φτηνά.
Ένα απ’ αυτά, δίπλα στην ολοζώντανη Place du Châtelain, στην rue du Page με τα παλιά κτήρια που μυρίζουν τρυφερότητα και νοσταλγία, είναι το βιβλιοπωλείο «δεύτερο χέρι» υπό την επωνυμία Nijinski, «αποδοσμένη στην αρχική πολωνική γραφή, με i στο τέλος και όχι με το συνηθισμένο y», όπως επισημαίνει ο ιδιοκτήτης.

«Περίεργη επωνυμία για βιβλιοπωλείο, δεν νομίζετε;»
«Το 1992, αυτός που είχε την πρωτοβουλία ν’ ανοίξει το μαγαζί έκανε με φίλους του ένα brainstorming, προκειμένου να βρεθεί ο πιο ελκυστικός και πρωτότυπος τίτλος. Έφταιγε η βελγική μπίρα; Η κάπως προχωρημένη ηλικία της παρέας; Η καταγωγή του βιβλιοπώλη, που είχε έρθει από την Πολωνία;» Και είχε έρθει πολύ πριν η χώρα αυτή ονειρευτεί καν προσχώρηση στην Ευρωπαϊκή Ένωση και δημιουργήσει… προβλήματα με τους υδραυλικούς της, κατά πως με εμφανή σνομπισμό σχολιάζουν οι παλιοί Ευρωπαίοι.
«Εσείς, πώς βρεθήκατε εδώ; Είστε νέος για να έχετε πάρει μέρος στο brainstorming.»
«Σωστά. Τότε πήγαινα στο γυμνάσιο. Οι γονείς δεν είχαν οικονομική άνεση να μας αγοράζουν καινούρια βιβλία. Έμαθα, λοιπόν, να έρχομαι και να ψάχνω για μεταχειρισμένα. Με συγχωρείτε, όμως…»
Την ώρα εκείνη εμφανίστηκαν τρεις πελάτες. Ο ένας αναζητούσε κάτι σχετικό με τις γαρίδες και κατευθύνθηκε στη σχετική προθήκη! Οι άλλοι δύο κρατούσαν σακούλες και αράδιασαν σειρά από βιβλία εμπρός στον ιδιοκτήτη. Αυτός τα γραδάρισε, φυλλομετρώντας τα σε εντυπωσιακό ρυθμό, τα χώρισε σε κατηγορίες, ορισμένα απέρριψε, μερικά αποδέχθηκε, για άλλα επιφυλάχθηκε. Όχι επί μακρόν. Ελάχιστα λεπτά διήρκεσε το στάδιο της επιφύλαξης και τα βιβλία βρέθηκαν οριστικά στο ναι ή στο όχι. Προχώρησε σε ταχύτατους υπολογισμούς, κατέβαλε το αντίτιμο, οι πωλητές έφυγαν κι αυτός άρχισε να σημειώνει την τιμή μεταπώλησης.
«Έτσι γρήγορα;» απόρησα.
«Φυσικά. Αγοράζω στο ένα τρίτο της τιμής που υπολογίζω ότι μπορεί να πιάσω. Πληρώνω μετρητοίς και πολλαπλασιάζω επί τρία. Απλό.»
«Όντως. Και βγαίνει το μαγαζί;»
«Πληρώνω το νοίκι, τους λογαριασμούς, μια φοιτήτρια που με βοηθάει και έχω ένα ευπρεπές εισόδημα.»
«Σπάνια κομμάτια έχετε;»
«Αν μπορέσω να βρω σπάνια και φτηνά, ναι. Τα ακριβά με απωθούν. Δεν υπάρχει πελατεία. Μετριούνται στα δάχτυλα όσοι θα διαθέσουν σεβαστό ποσό για μεταχειρισμένα. Να, για παράδειγμα, μια στο τόσο θ’ αγοραστούν τα Απομνημονεύματα του SaintSimon, σε είκοσι δύο τόμους, έκδοσης του 1890 στην τιμή των οκτακοσίων ευρώ. Ή τα Πρώτα Άλμπουμ της Pléiade με τους Balzac, Zola, Hugo στην τιμή των τετρακοσίων ευρώ. Μα δεν βαρεθήκατε να με ακούτε; Γιατί δεν κάνετε μια βόλτα να δείτε από μόνος σας το κατάστημα;»

Ακολουθώ την παραίνεση και το πρώτο που παρατηρώ είναι η άριστη οργάνωση: κατάταξη με βάση το θέμα, τη γλώσσα, τη μορφή των βιβλίων (αλλού τα δεμένα, αλλού τα μικρά της τσέπης), κατάλογος με διαφορετικά χρώματα που εύκολα καθοδηγούν τον υποψήφιο αγοραστή. Τομέας τέχνης, φιλοσοφίας, ιατρικής, λογοτεχνίας, αθλητισμού, μουσικής, με διάκριση μεταξύ κλασικής, τζαζ, country... Η μουσική, ιδιαίτερα, έχει την τιμητική της, αφού προσφέρεται σε βιβλία, σε παρτιτούρες, σε λιμπρέτα όπερας κι αφού σε συνοδεύει ηχητικά καθ’ όλη την περιπλάνηση. Και κάπου βλέπεις πως έχεις τη δυνατότητα να προμηθευτείς με έξι ευρώ το έργο του Romain Roland, Voyagemusicalaupaysdupassé, έκδοσης 1922.
Η γαλλική γλώσσα κυριαρχεί. Ωστόσο, δεν έχει την αποκλειστικότητα. Πολλοί οι τίτλοι στα αγγλικά, αρκετοί στα γερμανικά, στα ιταλικά, στα ρωσικά, ακόμα και στη δική μας γλώσσα: Μανόλη Ανδρόνικου, Ο Πλάτων και η Τέχνη, έκδοσης 1984, ευρώ έξι. Και πολλές οι μεταφράσεις, ιδίως προς τα γαλλικά. Εκεί σταχυολογώ έργα από διάφορες εποχές: του Μυριβήλη, του Καζαντζάκη, του Φακίνου. Και… κάπως παλιότερα, όπως τα Πλάτωνος Άπαντα, δίτομο σε έκδοση Gallimard του 1950, προς πενήντα πέντε ευρώ.
Ετοιμάζομαι να τερματίσω την περιήγηση, όταν η ματιά πέφτει στον τομέα των insolites, των ασυνήθιστων, των «περίεργων». Λευκώματα για τα CimetièresdeLondres και για τη Marijuana στέκουν πλάι σε μια πολυτελή για την ηλικία της έκδοση με τίτλο LesDamesauxCaméliasdel’histoire à laLégende: πρόκειται για την παρουσίαση των κατά καιρούς παραστάσεων (θεατρικών, κινηματογραφικών, όπερας) του έργου του Δουμά, άλλοτε στο πρωτότυπο κι άλλοτε στην αριστουργηματική μουσική του Βέρντι. Στις σελίδες του με χαρά βρίσκω την Μαρία Κάλας, αλλά και την πιο κοντινή μας εποχιακά Βάσω Παπαντωνίου, στη σκηνή του Théâtre de la Monnaie των Βρυξελλών και στη μνημειώδη σκηνοθεσία του αείμνηστου Maurice Béjart.

Σκέπτομαι να το αγοράσω. Προτιμώ, όμως, τελικά το JournalIntime 1895-1899 του «κόμητος» Λέοντος Τολστόι, έκδοσης έτους 1917 στη Γενεύη, καθώς υπερισχύει η πατρική αγάπη που με ωθεί να το προσφέρω ως δώρο Χριστουγέννων στον γιο μου, η διδακτορική διατριβή του οποίου αυτόν τον ειρηνιστή και χριστιανό αναρχικό συγγραφέα πραγματεύεται. Δεν βρίσκομαι στην κατάσταση των γονιών του ιδιοκτήτη του βιβλιοπωλείου, αλλά καλό είναι να μαθαίνει κανείς να εκτιμά μεταχειρισμένα βιβλία και να αναλογίζεται όσους δεν διαθέτουν ούτε τέτοια για τις γιορτές.