Η saeta, σύμφωνα με ένα βιβλιογραφικό βοήθημα, «αποτελεί την ανθρωπολογική σύνθεση των Ανδαλουσιανών, το βάθος της ψυχής μαζί με τη μεταφυσική τους αγωνία, όλα αυτά κάτω από το στεφάνι της αγιοσύνης». Και προσθέτει, ότι κανείς δεν μπορεί να την εκφράσει, χωρίς τη βεβαιότητα που χαρίζει η «ηρωική αίσθηση του πόνου».
Ενδιαφέροντα, αν και κάπως αφηρημένα ακούγονται αυτά. Περί τίνος πρόκειται;

Η Σεβίλλη, πρωτεύουσα της αυτόνομης ισπανικής περιφέρειας της Ανδαλουσίας, είναι πηγή περιγραφικού πλούτου για τα τουριστικά φυλλάδια και για τους απανταχού τουριστικούς πράκτορες. Και τι δεν προσφέρει στον ταξιδιώτη!
Ιστορικά αξιοθέατα; Το μνημείο του Χριστόφορου Κολόμβου μέσα στη μητρόπολη, του θαλασσοπόρου ο οποίος από εκεί, από τα νερά του ποταμού Γουαδαλκιβίρ, ξεκίνησε το ταξίδι του για τις Ινδίες, που τελικά τον έφερε στην αμερικανική ήπειρο. Την ίδια τη μητρόπολη, που οικοδομήθηκε επάνω στα ερείπια ενός μουσουλμανικού τεμένους, μετά την ανακατάληψη της πόλης και τη φυγή των Μαυριτανών. Το αρχιτεκτονικά αλλόκοτο κωδωνοστάσιο και τον πύργο του, τη Giralda, κι αυτό χτισμένο στα απομεινάρια παλιού μιναρέ. Το ανάκτορο των Ισπανών βασιλέων, το περίφημο Αλκαζάρ, πρώην κατοικία των μωαμεθανών κατακτητών και τούτο.
Μουσεία; Πρώτο το Μουσείο Καλών Τεχνών, με εξαίσια δείγματα της ισπανικής ζωγραφικής, κι ακολουθούν το Ναυτικό Μουσείο, το Αρχαιολογικό και το Λαογραφικό Μουσείο. Αισθητικές ομορφιές; Αρκεί ένας περίπατος στην εβραϊκή συνοικία, για ν’ αφεθείς στις μυρουδιές των κήπων και να χαθείς στα δρομάκια της. Μουσικές αναζητήσεις; Το πάλαι ποτέ καπνεργοστάσιο, ο χώρος δουλειάς δηλαδή της φλογερής Κάρμεν, και το δυσεύρετο σοκάκι όπου είχε το μαγαζί του ο πολυμήχανος Κουρέας της Σεβίλλης φέρνουν στο αυτί γνωστές μελωδίες. Και, φυσικά, άφθονα εστιατόρια για κάθε βαλάντιο και για κάθε ουρανίσκο.

Μα όλα τα παραπάνω, έστω κι αν έχουν ιδιαίτερη αξία, δεν συγκρίνονται με τη μοναδική, τη συνταρακτική φόρτιση, τη μυσταγωγία των δρόμων κατά τη διάρκεια των λιτανειών της Μεγάλης Εβδομάδας. Κι αν είναι να βρεθείς εκεί μια και μόνη φορά, τότε να πας.
Εμπειρία αλησμόνητη, καθώς παρακολουθείς το διάβα της πομπής οποιασδήποτε από τις πενήντα εφτά «αδελφότητες». Κάθε μέρα, αρχίζοντας από την Κυριακή των Βαΐων μέχρι και το Πάσχα, με προεξάρχουσες στιγμές τη Μεγάλη Πέμπτη, την επόμενη νύχτα και τη Μεγάλη Παρασκευή, χιλιάδες προσκυνητές παρελαύνουν. Φεύγουν από την ενορία τους, διασχίζουν μια προκαθορισμένη διαδρομή, συγκλίνουν αλληλοδιαδόχως στη μητρόπολη και επιστρέφουν. Η πορεία διαρκεί από τέσσερις μέχρι δεκατέσσερις ώρες! Μετέχουν σ’ αυτή πληθώρα μετανοούντων πιστών, ντυμένων με μανδύες και με κωνικά, μυτερά καλύμματα του κεφαλιού (τα μάτια μόνο έχουν εξωτερική πρόσβαση), όλα σε χρώματα διακριτικά κάθε αδελφότητας, και βαδίζουν. Άλλοι ανυπόδητοι, άλλοι με έναν ή περισσότερους σταυρούς στον ώμο, άλλοι με απλά κομποσκοίνια. Αλλά όλοι αμίλητοι, σιωπηλοί. Είναι οι χιλιάδες «Ναζαρηνοί», όπως αποκαλούνται, και μετέχουν στη λιτανεία για να συγχωρεθούν οι αμαρτίες τους.
Κάπου στο μέσο της πομπής, βρίσκονται τα δυο σημαντικότερα σημεία της. Δυο κουβούκλια, το ένα με σκηνές από το Θείο Πάθος του Ιησού, το άλλο με τη θρηνούσα μητέρα του. Το πρώτο διαφέρει ανάμεσα στις αδελφότητες. Το δεύτερο, όμως, είναι πανομοιότυπο ως προς το πρόσωπο της Παναγίας με τα δάκρυα και αλλάζει ως προς τον πολύτιμο μανδύα που κυλάει πίσω από την Παρθένο. Δεκάδες κεριά από τα κουβούκλια φωτίζουν τον δρόμο και δεκάδες λουλούδια αρωματίζουν το πέρασμα. Κι ας μη φανταστεί κανείς ότι πρόκειται για κάτι παρόμοιο με τους δικούς μας Επιταφίους. Τα ευμεγέθη κουβούκλια ζυγίζουν από ένα μέχρι ενάμισι τόνο! Και δεν σύρονται τυχόν σε κιλλίβαντα τηλεβόλου. Τα φέρουν στους ώμους εναλλασσόμενες ομάδες προσκυνητών, με ιδιάζουσα μυϊκή δύναμη προφανώς, οι αποκαλούμενοι “costaleros”. Τριάντα με πενήντα είναι οι «βαστάζοι», οι οποίοι παλαιότερα προσλαμβάνονταν από την τάξη των αχθοφόρων και των φορτοεκφορτωτών του λιμανιού, ενώ τώρα αποτελούν μέλη της αδελφότητας. Εισπράττουν δε θερμότατο χειροκρότημα. Μάλιστα, χειροκρότημα απ’ το παρακείμενο πλήθος τη στιγμή που, με μια κίνηση και με μια φωνή σηκώνουν με καταπληκτική ακρίβεια το κουβούκλιο, χωρίς να βλέπουν εμπρός τους, συντονισμένοι απλώς στο παράγγελμα του αρχηγού τους.
Μιλήσαμε για χειροκρότημα. Εδώ, λοιπόν, πλησιάζει η ώρα της saeta. Συνήθως κατά την επιστροφή της πομπής προς την ενορία της, όταν πια έχει το σκοτάδι καλύψει τον ουρανό της Σεβίλλης και οι εναπομένοντες πιστοί παρατηρητές σταυροκοπιούνται στη θέα του βασανισμένου Χριστού και της κλαίουσας Θεοτόκου, πέφτει κάπου απόλυτη σιωπή. Κι από έναν κοντινό εξώστη ξεκινάν το θρηνητικό τραγούδι τους άγνωστος άντρας, άγνωστη γυναίκα. Μόνος αυτός, μόνη αυτή, a cappella. Γιατί δεν χρειάζεται μουσική υπόκρουση η έκφραση του πόνου και της συναισθηματικής έντασης. Είναι η στιγμή του ξεσπάσματος όλης της ψυχικής αγωνίας του τραγουδιστή που, σε κλίμακα μινόρε όπως αρμόζει στη φορτισμένη ατμόσφαιρα, βγάζει από την ψυχή του τους στίχους της λύπης και της παρηγοριάς, τα λόγια της πίκρας και της λύτρωσης. Ούτε καν τα νυχτοπούλια διακόπτουν το τραγικό άσμα. Και το πλήθος, στην τελευταία νότα, λες κι υπακούει σε αόρατη μπαγκέτα μαέστρου, απευθύνει ζεστό, αυθόρμητο χειροκρότημα. Σε ποιον, άραγε; Σ’ εκείνον που άνοιξε την καρδιά του προς τον ουρανό ή στους αποδέκτες της αγάπης του;
Λένε πως τις απαρχές τής saeta θα τις συναντήσουμε στην εβραϊκή ή στην αραβική παράδοση, στους ψαλμούς ή στο λειτουργικό μέλος. Όπως και να ‘χει, η εκφορά της, μέσα στη μεγαλοβδομαδιάτικη ευλάβεια και στον πόνο για τη Σταύρωση, πετυχαίνει κατάστηθα τον ακροατή σαν βέλος, σαν σαΐτα κυριολεκτικά, κατά πως είναι το όνομά της. Τίποτε άλλο να μην υπήρχε στη Σεβίλλη, θα άξιζε να τη ζήσεις μόνο γι’ αυτή την εμπειρία.

Και το flamenco, τότε; Που διεκδικεί επίσης της saeta την πατρότητα; Τον παθιασμένο αυτό χορό που συνοδεύει σπαραξικάρδια τραγούδια, πώς να τον παραμερίσεις; Δεν αξίζει η Σεβίλλη παρά τη Μεγάλη Εβδομάδα; Σαφώς και αξίζει. Είναι η δεύτερη συναρπαστική της δωρεά στον επισκέπτη. Αν και εδώ απαιτείται επιφυλακτικότητα και προσοχή: να μην παρασυρθεί αυτός από τις φαντασμαγορικές διαφημίσεις και τις ελκυστικές παραινέσεις των κέντρων διασκέδασης και των βιομηχανοποιημένων ξενοδοχείων. Ναι, μπορεί να του τύχει ευπρεπής παράσταση, αλλά…
Όταν αναφέρθηκαν προηγουμένως μουσεία, σκόπιμα παραβλέφτηκε το Μουσείο του Χορού Φλαμένκο. Δεν το προβάλλουν όλοι οι τουριστικοί οδηγοί και δεν είναι εύκολο να το βρεις μέσα στην παλιά πόλη. Να, όμως, που η επίσκεψη σε ανταμείβει.
Φυσικά, εξιστορεί ολόκληρη την εξέλιξη της μουσικής, του χορού και του τραγουδιού. Και, βέβαια, παρέχει αναλυτικές εξηγήσεις σχετικά με την αρμονία και τη μελωδία. Αλλά, επιπλέον, προσφέρει διαδραστική συμμετοχή, ώστε όχι απλώς να μάθεις, μα να αισθανθείς την ένταση και την περηφάνια που χαρίζει το φλαμένκο, να πιάσεις τον σφυγμό και τον ρυθμό της κίνησης των χεριών και των ποδιών των χορευτών.
Οι παραστάσεις που δίνονται εκεί είναι περισσότερο διδασκαλία παρά θέαμα. Επάνω σε ένα μικρό πάλκο, μια κιθάρα κι ένας-δυο τραγουδιστές σε ταξιδεύουν στον μαγικό κόσμο της ανδαλουσιάνικης ζωής. Μαζί τους, είτε η γυναίκα είτε ο άντρας που χορεύει, σε αφήνει εμβρόντητο καθώς τανύει το γυμνασμένο σώμα και χτυπάει άγρια, γρήγορα και ρυθμικά, το πάτωμα με τις κλακέτες. Δίχως υπερβολή, σε στροβιλίζει και σε φέρνει κοντά του, δίπλα του, καθώς ερμηνεύει πλαστικά τα μακρόσυρτα μουσικά λόγια του τραγουδιστή.
Κάτι ακόμη. Αν η τύχη είναι με το μέρος σου, το πρωί που θα βρεθείς επισκέπτης στο μουσείο, μπορεί να παρακολουθήσεις πρόβα. Δεν νοιάζονται αν τους βλέπεις, δεν τους ενοχλεί ο θόρυβος της φωτογραφικής σου μηχανής. Αυτοί συνεχίζουν, επαναλαμβάνουν ξανά και ξανά ώσπου να φτάσουν στο επιθυμητό αποτέλεσμα, ακούραστοι, πεισματωμένοι, ευτυχισμένοι. Χάρμα ιδέσθαι.

Τώρα, η Ελλάδα πού χωράει στο σημείωμα για τη Σεβίλλη; Με τον Επιτάφιο και τους δικούς της φολκλορικούς χορούς; Καθόλου. Γιατί, εκτός από ιστορία, έχει και θρύλους το παρελθόν της Σεβίλλης. Και η σχέση με τη χώρα μας όντως υπάρχει.
Πρώτον, γιατί στις εκβολές του Γουαδαλκιβίρ τοποθετείται η αρχαία πόλη Ταρτησσός. Την αναφέρουν ο Ηρόδοτος, ο Παυσανίας, ο Αριστοτέλης, ο οποίος μάλιστα τη μνημονεύει ως ποταμό.
Δεύτερον και… κυριότερο, εκεί θρυλείται ότι κατοικούσε ο γίγαντας Γηρυόνης, το τρικέφαλο τέρας με τα τρία σώματα που είχε στην κατοχή του τα βόδια εκείνα, τα οποία θέλησε ν’ αποκτήσει ο Ευρυσθέας, επιβάλλοντας στον εξάδελφό του Ηρακλή έναν ακόμη άθλο. Που, προφανώς, τον έφερε σε πέρας με επιτυχία ο ημίθεος. Τι ημίθεος θα ήταν, άλλωστε;

ΧΧΧΧΧ